Etat czy kontrakt? Oto jest pytanie...

logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 87 gości 
Etat czy kontrakt? Oto jest pytanie... Drukuj
Ocena użytkowników: / 4
SłabyŚwietny 

Etat czy kontrakt?
Oto jest pytanie...

Lekarz wykonuje wolny zawód, chociaż wiąże go umowa

O wyborze rodzaju zatrudnienia decydują zawsze zainteresowane strony (art. 3531 Kodeksu cywilnego oraz art. 300 Kodeksu pracy). Decydujący dla zawarcia umowy o pracę bądź umowy cywilnoprawnej jest nie rodzaj wykonywanych czynności, lecz sposób realizacji umowy i zakres swobody stron w jej wykonywaniu.

Justyna Flankowska Adwokat specjalizujący się od roku 2007 w błędach medycznych, absolwentka studiów podyplomowych z prawa medycznego na UJ, organizator Kongresu Medycznego pod hasłem „Błędy medyczne – wyzwanie dla prawa i medycyny” (www.kongresmedyczny.com) (Fot. z archiwum autorki)Umowa o pracę a kontrakt – podstawowe różnice

Zatrudnienie na podstawie umowy o pracę oparte jest na przepisach ustawy Kodeks pracy, która określa wszystkie zasady jej wykonywania. Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik lekarz zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Podporządkowanie pracownika w procesie pracy, czyli wykonywanie pracy pod kierownictwem pracodawcy, jest elementem charakterystycznym dla stosunku pracy. Oznacza to, że pomiędzy lekarzem a jego pracodawcą istnieje stosunek podporządkowania i w pewnych okolicznościach wolny zawód zostaje ograniczony przez wymogi i ograniczenia nakładane na lekarzy przez przełożonych. Jednocześnie lekarz zatrudniony na podstawie umowy o pracę nie musi poświęcać czasu na żmudne obowiązki, takie jak choćby obliczanie i odprowadzanie podatku, czy też składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, bowiem robi to za niego pracodawca. Lekarz zatrudniony na umowę o pracę ma prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego, jako pracownik objęty jest ochroną, jaką przewiduje prawo pracy, np. przed dyskryminacją, nierównościami w zatrudnieniu, ochroną stosunku pracy w razie macierzyństwa a także ochroną związkową. Lekarz ma prawo do odprawy emerytalnej i rentowej a także nagród jubileuszowych. Również w postępowaniu odszkodowawczym o błąd medyczny występuje tylko pracodawca.

Ostatnia nowelizacja Kodeksu pracy wprowadziła w art. 22 zapis wzmacniający pozycję umowy o pracę, gdyż zgodnie z powołanym artykułem zatrudnienie w warunkach opisanych powyżej jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy i nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy, określonych w art. 22 ust. 1 Kodeksu pracy. Sąd dokonując oceny, jaki tak naprawdę rodzaj umowy zawarto, bierze pod uwagę nie tylko treść i nazwę zawartej umowy, lecz przede wszystkim praktykę oraz sposób jej wykonywania przez strony, porównując cechy właściwe dla stosunków cywilnoprawnych z elementami charakterystycznymi dla umowy o pracę.

Umowa o pracę powinna być zawarta na piśmie i określać dokładnie jej strony, czyli kto z kim zawiera umowę, rodzaj umowy, datę jej zawarcia oraz warunki pracy i płacy. Strony ustalają, jaki to będzie rodzaj umowy o pracę, czy na czas nieokreślony czy na czas określony (art. 25 § 1 Kodeksu pracy). Ze specyfiki zawodu lekarza wynika, że nie zawiera się z nimi umów na czas wykonania określonej pracy. Ale jest możliwość zawarcia umowy na czas zastępstwa innego pracownika oraz umowy na okres próbny. Przy zawieraniu umowy na czas określony pracodawca musi pamiętać o treści art. 251 § 1 Kodeksu pracy, który mówi, że zawarcie kolejnej umowy o pracę na czas określony jest równoznaczne w skutkach prawnych z zawarciem umowy o pracę na czas nieokreślony, jeżeli poprzednio strony dwukrotnie zawarły umowę o pracę na czas określony na następujące po sobie okresy, o ile przerwa między rozwiązaniem poprzedniej a nawiązaniem kolejnej umowy o pracę nie przekroczyła miesiąca. Taka praktyka jest charakterystyczna przy umowach kontraktowych. Wyjątek stanowi umowa na czas zastępstwa pracownika w czasie usprawiedliwionej nieobecności w pracy, którą można przedłużać trzy, a nawet więcej razy.

Umową cywilnoprawną (kontraktem) jest natomiast każda umowa o udzielanie świadczeń zdrowotnych. Lekarz i podmiot leczniczy są równorzędnymi stronami tej umowy. Taki kontrakt korzysta z tzw. swobody umów wyrażonej w art. 353 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z jego treścią strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Oznacza to, że co do zasady wszystko można uregulować w umowie, poza przypadkami, które zostały jasno i kategorycznie określone w przepisach ustaw, w szczególności ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej bądź wynikają z celu danej umowy.

Obecnie obowiązujący stan prawny dopuszcza zawieranie przez podmioty lecznicze, np. szpitale, zarówno umów o udzielanie świadczeń zdrowotnych z lekarzami prowadzącymi indywidualne praktyki zawodowe, jak i umów z lekarzami, którzy takich praktyk nie prowadzą. Ustawa o działalności leczniczej nie zawiera wskazówek, co powinno się znaleźć w takiej umowie. W interesie lekarza jest precyzyjne określenie, do czego i w jakim zakresie się zobowiązuje, np.: „Jan Szymański zobowiązuje się na zasadach określonych w niniejszej umowie do udzielania świadczeń opieki zdrowotnej pacjentom szpitala X we Wrocławiu z zakresu chirurgii na oddziale chirurgii dziecięcej”. Warto zadbać o maksymalną szczegółowość poprzez umieszczenie zakresu obowiązków lekarza w załączniku do umowy. W przypadku takich umów po stronie podmiotu leczniczego leży obowiązek zapewnienia: pomieszczenia (lub pomieszczeń), w którym będą udzielane świadczenia zdrowotne, odpowiedniego wyposażenia w produkty lecznicze, wyroby medyczne, aparaturę i sprzęt medyczny, pozytywnej opinii właściwego organu Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

Aby bezpiecznie zawierać umowy cywilnoprawne, warto w ich treści ująć elementy obce stosunkowi pracy, za które powszechnie uznaje się w szczególności:

  • brak podporządkowania pracodawcy i jego nadzoru kierowniczego nad sposobem wykonywania obowiązków przez lekarza;
  • możliwość wyznaczenia zastępcy;
  • comiesięczne wystawianie rachunków;
  • swoboda organizacji czasu pracy;
  • brak obowiązku podpisywania listy obecności i listy płac;
  • odpowiedzialność za wykonanie umowy.

Ryzykowne jest zawieranie umów cywilnoprawnych dla wykonywania „po godzinach” tego samego rodzaju obowiązków, co wynikające z zawartej umowy o pracę.

Odpowiedzialność odszkodowawcza

W odniesieniu do zatrudnienia lekarza na podstawie umowy o pracę zastosowanie mają wyłącznie przepisy ustawy Kodeks pracy i na gruncie tych przepisów będzie oceniana odpowiedzialność lekarza względem podmiotu leczniczego z tytułu szkód wyrządzonych przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych. Zastosowanie znajduje tutaj art. 120 Kodeksu pracy, zgodnie z którym w razie wyrządzenia przez pracownika przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych szkody osobie trzeciej, zobowiązany do naprawienia szkody jest wyłącznie pracodawca. Pracodawca ma jednak możliwość skierowania roszczenia odszkodowawczego (regresowego) wobec pracownika. Wysokość żądania odszkodowawczego pracodawcy jest jednak ograniczona i może wynieść maksymalnie kwotę stanowiącą równowartość trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy szkoda wyrządzona została przez pracownika umyślnie. W takiej sytuacji powyższe ograniczenie wysokości odszkodowania nie będzie miało zastosowania.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja odszkodowania w przypadku umów cywilnoprawnych. Forma ta jest obecnie powszechnie stosowana zarówno w publicznych, jak i niepublicznych placówkach medycznych. W odniesieniu do umów zawieranych pomiędzy podmiotem leczniczym a lekarzem mamy do czynienia z klasyczną umową cywilną o „staranne działanie”, na mocy której lekarz zobowiązuje się do dołożenia należytej staranności przy podejmowaniu czynności zmierzających do uzyskania jak najlepszego rezultatu medycznego. Osiągnięcie tego rezultatu pozostaje już poza treścią stosunku prawnego łączącego strony lekarskiego kontraktu. Innymi słowy, lekarz nie zobowiązuje się do wyleczenia pacjentów, a jedynie do dołożenia wszelkich starań w procesie ich leczenia i w przypadku wykazania braku tej staranności w działaniu i wystąpienia z tego tytułu szkody po stronie pacjenta lekarz ten może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą wobec podmiotu leczniczego. Podobnie w sytuacji, kiedy wskutek na przykład naruszenia przez lekarza przepisów ustawy refundacyjnej podmiot leczniczy poniesie szkodę polegającą na konieczności zwrotu kwoty refundacji. Ten rodzaj odpowiedzialności określany jest jako odpowiedzialność kontraktowa. W takim przypadku, gdy wskutek wyłącznego działania lub zaniechania lekarza kontraktowego podmiot leczniczy poniesienie szkodę, a więc będzie musiał zapłacić np. odszkodowanie pacjentowi lub karę finansową na rzecz NFZ, może on wystąpić o zwrot konkretnej kwoty od lekarza będącego faktycznym sprawcą szkody. Należy jednak wyraźnie podkreślić, iż szkoda w takim przypadku obejmuje wyłącznie szkodę o charakterze majątkowym i nie obejmuje np. zadośćuczynienia za krzywdę w postaci np. strat moralnych poniesionych przez szpital.

W zakresie określenia warunków odpowiedzialności lekarza świadczącego usługi na rzecz szpitala kontrakt lekarski powinien również odnosić się do nowych regulacji prawnych, które weszły w życie 1 stycznia 2012 r., a dotyczących roszczeń z tytułu tzw. zdarzeń medycznych. Odpowiedzialność podmiotu leczniczego za skutki zdarzeń medycznych nie jest oparta na zasadzie winy. Dochodzenie roszczeń odbywa się w trybie quasi-administracyjnym, a nie sądowym. Wobec powyższego zapisy umowne w tym zakresie winny stanowić standardowy element umowy zawieranej z lekarzem. Jednym ze stosowanych w praktyce rozwiązań umownych jest przyjęcie, iż w sytuacji uznania przez Wojewódzką Komisję ds. Orzekania o Zdarzeniach Medycznych przypadku za zdarzenie medyczne, które było następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania przez lekarza postanowień umowy, lekarz będzie zobowiązany do naprawienia wszelkich szkód poniesionych z tego tytułu przez podmiot leczniczy. Warto pamiętać, że dotyczy to jedynie zdarzeń, które miały miejsce w warunkach leczenia szpitalnego.

Istotna zasada została wyrażona w art. 27 ust. 7 ustawy o działalności leczniczej, zgodnie z którą odpowiedzialność podmiotu leczniczego i lekarza kontraktowego (zarówno prowadzącego praktykę zawodową, jak i takiego, który nie prowadzi praktyki zawodowej) za szkody wyrządzone przy udzielaniu świadczeń jest solidarna. Oznacza to, że w tym zakresie wyłączona jest możliwość zmiany tej zasady w drodze umowy pomiędzy podmiotem i lekarzem. Skutkiem tego pokrzywdzony pacjent może kierować swoje roszczenia zarówno do podmiotu leczniczego, jak i do lekarza, ale też do obu stron umowy łącznie. Celem tego zapisu jest zapewnienie pacjentowi pełnej ochrony i możności uzyskania rekompensaty od obu podmiotów. Lekarz i podmiot leczniczy mogą jednak umówić się między sobą, iż w razie wyrządzenia szkody pacjentowi któraś ze stron bierze na siebie pełną odpowiedzialność. Zatem np. zapis pojawiający się niekiedy w kontraktach lekarskich określający, iż za proces diagnostyki oraz leczenia pacjenta odpowiedzialność ponosi wyłącznie lekarz, nie ma skutku wobec pacjenta, jednakże obowiązuje strony takiej umowy. W przypadku braku takiego zapisu i naprawienia przez podmiot leczniczy szkody mimo braku jego winy, lekarz zobowiązany będzie do zwrotu wszystkiego tego, co podmiot leczniczy świadczył z tytułu naprawienia szkody (odszkodowanie, kara pieniężna itp.). Nie można wykluczyć jednak w konkretnym przypadku sytuacji, że zastosowanie znajdzie przepis art. 429 Kodeksu cywilnego, który pozwala na zwolnienie się przez podmiot leczniczy z odpowiedzialności poprzez wskazanie, iż powierzył wykonywanie czynności (udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej) lekarzowi, który zawodowo trudni się wykonywaniem tego rodzaju czynności (przy dodatkowym założeniu, że lekarz jest w pełni samodzielny w zakresie świadczeń udzielanych pacjentom).

Recepty

Sporna w wielu przypadkach umów kontraktowych bywa kwestia uprawnień dotyczących wypisywania pacjentom recept na leki refundowane w podmiotach, które udzielają świadczeń odpłatnie. W takiej sytuacji zaleca się dwa wyjścia:

  • lekarz sam zawiera umowę upoważniającą z NFZ wskazując obowiązkowo, że jednym z miejsc udzielania świadczeń zdrowotnych będzie siedziba podmiotu leczniczego;
  • podmiot zapewnia lekarzowi druki recept poprzez portal internetowy NFZ.

Dla indywidualnego lekarza wygodniejsze jest rozwiązanie, gdy w ramach udzielania świadczeń w podmiocie leczniczym to ten podmiot zapewnia mu druki recept z NFZ. Aby nie powstały w tym zakresie wątpliwości, należy rozstrzygnąć to stosownym zapisem umownym.

Czas pracy

Dodatkową, ważną kwestią w przypadku kontraktów jest precyzyjne określenie, kiedy lekarz ma świadczyć swoje usługi na rzecz pacjentów podmiotu leczniczego. Najczęściej odbywa się to poprzez ustalenie w umowie liczby dni w miesiącu kalendarzowym oraz liczby godzin w danym miesiącu lub dłuższych cyklach rozliczeniowych. Znaczenie ma również sposób ustalania ww. harmonogramu. Istotnym elementem uzgodnień stron powinny być także ustalenia dotyczące przerw bądź niemożności udzielania świadczeń przez danego lekarza obejmujących przyczyny niezależne od stron, których w momencie zawierania umowy nie można przewidzieć, kiedy nastąpią (np. choroba lekarza bądź sytuacje losowe takie jak: śmierć najbliższego członka rodziny, choroba dziecka) oraz przyczyny dające się przewidzieć, np. zaplanowany wypoczynek, udział w szkoleniach, studiach podyplomowych itp. Swoboda umów daje możliwość ustalenia przez strony w umowie, iż lekarz ma prawo być nieobecny przez ustaloną w umowie liczbę dni zachowując przy tym prawo do wynagrodzenia jak za świadczone usługi.

Obowiązki ubezpieczeniowe i podatkowe

Istotnym obciążeniem dla lekarza w przypadku zawarcia umowy cywilnoprawnej jest obowiązek ubezpieczenia społecznego oraz obowiązki podatkowe. Obowiązki te różnią się w zależności od rodzaju zawartych umów. Można wyróżnić najczęściej występujące warianty wykonywania świadczeń zdrowotnych przez lekarzy:

  1. kontrakt w ramach prowadzonej praktyki prywatnej, w której lekarz świadczy usługi na rzecz innych podmiotów, np. szpitala;
  2. kontrakt lekarski w ramach prowadzonej prywatnej praktyki + umowa o pracę;
  3. kontrakt lekarski zawarty przez lekarza nieprowadzącego praktyki prywatnej;
  4. kontrakt lekarski na dyżury zawarty z własnym pracodawcą;
  5. kontrakt lekarski na dyżury zawarty z obcym pracodawcą + umowa o pracę.

Z wyjątkiem umów wskazanych w punkcie drugim i piątym (w tym przypadku, po spełnieniu dodatkowych warunków, lekarz podlega tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu) oraz umów wskazanych w punkcie czwartym (w tym przypadku składki opłaca pracodawca), umowa rodzi obowiązek opłacania przez lekarza pełnego ubezpieczenia społecznego, emerytalnego, rentowego i wypadkowego. Jednocześnie, w ramach podlegania powyższym ubezpieczeniom, lekarz może ubiegać się o przyznanie świadczeń w związku z zaistniałymi zdarzeniami losowymi, tj. chorobą, macierzyństwem i wypadkiem przy pracy oraz śmiercią najbliższego członka rodziny. Zwraca uwagę regulacja prawna, zgodnie z którą nieopłacenie składki w terminie lub opłacenie jej w zaniżonej wysokości powoduje ustanie ubezpieczenia, co w konsekwencji eliminuje uzyskanie prawa do zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku macierzyńskiego i opiekuńczego. Organ rentowy może jednak w szczególnie uzasadnionych przypadkach przywrócić prawo do ubezpieczenia na wniosek ubezpieczonego. W prawie podatkowym natomiast istnieje obowiązek wyboru formy opodatkowania prowadzonej praktyki lekarskiej, tj. rozliczania się na zasadach ogólnych lub w formie uproszczonej – podatkiem liniowym, jak również zryczałtowanym podatkiem dochodowym. Ewentualny kontrakt lekarski w ramach umowy o dzieło nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Jednak w związku z osiągniętym przychodem istnieje obowiązek naliczenia i odprowadzeniu podatku dochodowego od osób fizycznych, a do powyższej czynność zobligowany jest zlecający dzieło.

Zachętą do zawarcia przez lekarza umowy cywilnoprawnej może być fakt, iż od roku 2005 r. zostały wprowadzone ulgowe zasady obejmowania ubezpieczeniami społecznymi osób rozpoczynających swoją pierwszą działalność gospodarczą. Lekarz, po odbyciu stażu podyplomowego, który zdecyduje się na rozpoczęcie praktyki lekarskiej w oparciu o wpis do ewidencji działalności gospodarczej, może skorzystać z ulgi dającej możliwość odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne w niższej wysokości, tj. 525 zł zamiast 1.092,28 zł przez okres 2 lat od dnia rozpoczęcia działalności gospodarczej. Omawiana ulga obowiązuje pod warunkiem, że działalność nie jest wykonywana na rzecz byłego pracodawcy.

Rozwiązanie umów

Zakończenie umowy o pracę z lekarzem jest obwarowane licznymi wymogami. Podstawę stanowią przepisy ustawy Kodeks pracy, które szczegółowo określają, w jakich okolicznościach oraz w jakim terminie zakończenie umowy jest możliwe. W ramach umowy o pracę lekarz może otrzymać lub sam złożyć pracodawcy oświadczenie o rozwiązaniu umowy za wypowiedzeniem (najczęściej miesięcznym lub trzymiesięcznym), rozwiązaniu umowy w trybie natychmiastowym bądź za porozumieniem stron. Brak zaistnienia podstaw prawnych do rozwiązania umowy czyni takie oświadczenie pracodawcy bądź lekarza nieskutecznym i rodzi możliwość dochodzenia odszkodowania bądź przywrócenia do pracy przed sądem pracy.

Natomiast kontrakt lekarski jest umową cywilnoprawną zawartą na czas określony pomiędzy podmiotem leczniczym a lekarzem. Jak każda umowa na czas określony rozwiązuje się ona z upływem okresu, na jaki została zawarta. Może też być w każdym czasie rozwiązana za porozumieniem stron. Pozostałe przypadki rozwiązania kontraktu powinny być zawarte w jego treści, np. z powodu utraty przez lekarza uprawnień koniecznych do wykonywania zawodu. Jeżeli strony zgodnie postanowią o wcześniejszym zakończeniu współpracy opartej na kontrakcie, powinny na piśmie zawrzeć porozumienie o rozwiązaniu umowy. Roszczenia dotyczące wykonania kontraktu lekarz może kierować do sądu cywilnego.

Wybór lekarza

Zarówno młody, jak i doświadczony lekarz wielokrotnie stanie przed wyborem formy wykonywania zawodu. Samą możliwość wyboru należy ocenić pozytywnie, a podjęcie decyzji nie jest skomplikowane, jeżeli lekarz jest świadomy swoich preferencji i celu, do którego dąży. Ciągłość zatrudnienia w przypadku umowy o pracę, stałe wynagrodzenie, gwarantowany urlop i świadczenia w razie choroby lub innych wypadków losowych, określony czas pracy limitowany przepisami, możliwość pokrycia przez pracodawcę kosztów doszkalania pracowników oraz przerzucenie odpowiedzialności odszkodowawczej na pracodawcę sprzyjają stabilizacji i zachęcają do poświęcenia się także innym zajęciom, rodzinie, pasji. Z kolei umowy cywilnoprawne dają możliwość bardziej elastycznego czasu pracy, wydłużania godzin pracy, negocjacji wynagrodzenia, rekompensującego m.in. obciążenia finansowe w zakresie składek ubezpieczeniowych oraz podatków, przeznaczenia dochodu na inne cele, np. otworzenie własnej praktyki lekarskiej. Powszechnie uważa się, że umowa cywilnoprawna łączy się z większym ryzykiem, jednak faktycznie zależy to od treści umowy, którą można kształtować swobodnie, w tym w zakresie czasu jej trwania i zakresu odpowiedzialności lekarskiej. Możliwe jest także wykonywanie zawodu lekarza bez wykonywania działalności leczniczej i rejestracji praktyki zawodowej. Taka forma współpracy z podmiotami leczniczymi pozwala lekarzowi uniknąć kosztów związanych z otwarciem praktyki prywatnej i nie wymaga zgłaszania działalności w ewidencji działalności gospodarczej. Jak natomiast zapobiegać zawieraniu przez podmioty lecznicze niechcianych umów kontraktowych? Wykazując, że noszą one cechy umów o pracę, co w świetle aktualnych przepisów prawa jest znacznie łatwiejsze. Podejmując decyzję nie można także tracić z pola widzenia celu nadrzędnego. Parafrazując Hipokratesa
– lekarz ma tylko jedno zadanie: wyleczyć chorego. W jakiej formie prawnej tego dokona, jest rzeczą obojętną.

Justyna Flankowska

 

Zaloguj się aby komentować.