logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 31 gości 
Szczepienia ochronne – fakty i mity - Czy można prawnie wyegzekwować obowiązek szczepień ochronnych? Drukuj
Ocena użytkowników: / 1
SłabyŚwietny 

Czy można prawnie wyegzekwować obowiązek szczepień ochronnych?

Wprowadzenie. Ewolucja rozwiązań

Potrzebę zwalczania chorób zakaźnych i zapobiegania im dostrzegano już w czasach starożytnych. Przykładowo w Chinach stosowano tzw. wariolizację. Metoda ta miała chronić przed ospą, a polegała m.in. na wprowadzaniu do nosa osób zdrowych spreparowanej wydzieliny z pęcherzyków ospy (zob. szerzej T. Marcinkowski [w:] T. Brzeziński, Historia medycyny, Warszawa 1988, s. 239-241.). Z kolei w starożytnych Indiach wstrzykiwano dzieciom pod skórę ropę pobraną od osób cierpiących na ospę. W wiekach średnich wprowadzano w Europie przepisy ukierunkowane na zapobieganie chorobom zakaźnym, a w szczególności tzw. przeciwdżumowe (J. Kracik, Pokonać czarną śmierć, Kraków 1991, s. 31-32). Jednakże dopiero w okresie oświecenia w sposób bardziej naukowy opracowywano sposoby przeciwdziałania zakażeniom, przeprowadzając w tym celu eksperymenty medyczne m.in. na dzieciach (jako przykład takich działań można podać doświadczenie, jakie wykonał w 1796 r. Edward Jenner, który poddał mu kilkuletniego chłopca. W efekcie prób badawczych odkrył metodę szczepień na ospę). Do postępu w tym zakresie przyczyniły się również prace Ludwika Pasteura, który opracował szczepionkę przeciwko wściekliźnie, a także metodę szczepień ochronnych przeciwko cholerze drobiu, wąglikowi i różycy świń (B. Seyda, Dzieje medycyny w zarysie, Warszawa 1973, s. 246-247). Jego osiągnięcia w tym obszarze były wykorzystane w XIX w. także na ziemiach polskich. W 1886 r. w Warszawie powstała bowiem stacja szczepień przeciwko wściekliźnie, w której dokonywano tych czynności sposobem opisanym przez L. Pasteura.

Skuteczność takich działań była jednak uwarunkowana ich przeprowadzaniem na masową skalę. Władze uznały, że należy wprowadzić obowiązek szczepień, który będzie egzekwowany za pomocą środków przymusu państwowego, będzie zatem zabezpieczony różnorakimi sankcjami. Rozwiązania takie były w Polsce przewidziane już w okresie międzywojennym. Jako przykład można podać Ustawę z dnia 25 lipca 1919 r. w przedmiocie zwalczania chorób zakaźnych oraz innych chorób występujących nagminnie (Dz. U. R. P. nr 67, poz. 402). Z mocy jej art. 12 Minister Zdrowia Publicznego został uprawniony do zarządzenia szczepień ochronnych „w celu skutecznego zwalczania chorób zakaźnych”. Obowiązek taki został wprowadzony w 1922 r. i dotyczył szczepień przeciwko cholerze (rozporządzenie Naczelnego Nadzwyczajnego Komisarza do Walki z Epidemjami z dnia 24 lipca 1922 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Kolei Żelaznych i Ministrem Spraw Wewnętrznych o zarządzeniach wyjątkowych, zapobiegających zwalczeniu cholery (Dz. U. nr 59, poz. 534, z późn. zm.). Wymuszenie posłuchu dla tych regulacji następowało za pomocą możliwości nałożenia kar administracyjnych w postaci grzywny do 1.000 zł lub aresztu do 3 miesięcy (art. 25 ustawy). Podobne unormowania zawierała Ustawa z dnia 21 lutego 1935 r. o zapobieganiu chorobom zakaźnym i o ich zwalczaniu (Dz. U. nr 27, poz. 198, z późn. zm.), która w art. 11 upoważniała Minister Opieki Społecznej do wydania rozporządzenia w przedmiocie przeprowadzenia „przymusowych szczepień ochronnych przeciw chorobom zakaźnym, podlegającym obowiązkowi zgłaszania”. Wykonanie takiej powinności było zagwarantowane sankcjami, opisanymi w art. 22 ust. 1 ustawy (kara aresztu do 3 miesięcy i grzywny do 3.000 złotych, lub jedna z tych kar). Po II wojnie światowej problematyce tej poświęcono także kilka aktów prawnych. W szczególności zagadnienie to regulowała Ustawa z dnia 13 listopada 1963 r. o zwalczaniu chorób zakaźnych (Dz. U. nr 50, poz. 279, z późn. zm.). Na mocy jej art. 2 ust. 1 osoby przebywające na terytorium RP, na żądanie inspektora sanitarnego bądź właściwego do spraw zdrowia organu administracji publicznej, były zobowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym przeciwko chorobom zakaźnym. Za uchylanie się od takiego obowiązku groziła grzywna do 4.500 zł. Swoistą sankcję przewidziano także w przepisach wykonawczych do tej ustawy. Polegała ona na ograniczeniu w przyjmowaniu do żłobków, przedszkoli, domów dziecka, domów młodzieży, szkół, sanatoriów itd. osób, które nie posiadały stosownego zaświadczenia o poddaniu się obowiązkowym szczepieniom (zob. § 15 Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 października 1964 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych przeciwko chorobom zakaźnym (Dz. U. nr 40, poz. 273, z późn. zm.).

Współcześnie omawiana powinność była statuowana w Ustawie z 6 września 2001 r. o chorobach zakaźnych i zakażeniach (Dz. U. nr 126, poz. 1384, z późn. zm.) – art. 5 ust. 1 pkt 2. Za niezastosowanie się do obowiązku szczepień groziła grzywna (czyn ten stanowił wykroczenie – art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy). Unormowania te zostały zastąpione obecnie obowiązującą Ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 947, z późn. zm., zwaną dalej „UChZ”). W myśl jej art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b osoby przebywające na terytorium RP są obowiązane do poddania się szczepieniom ochronnym. W przypadku, gdy zabieg taki ma być wykonany wobec osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych (w szczególności osoby małoletniej) odpowiedzialność za wypełnienie wspomnianego obowiązku ponosi osoba, która sprawuje prawną pieczę nad tą osobą albo jej opiekun faktyczny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 Ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 159, z późn. zm., zwana dalej „UPP”). W odniesieniu do małoletnich przedstawicielami ustawowymi będą zazwyczaj jego rodzice, pod warunkiem że przysługuje im pełna władza rodzicielska (art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Z kolei opiekunem faktycznym – w myśl powołanego art. 3 ust. 1 pkt 1 UPP, jest osoba sprawująca, bez obowiązku ustawowego, stałą opiekę nad pacjentem, który ze względu na wiek, stan zdrowia albo stan psychiczny opieki takiej wymaga.

Zasady przeprowadzania obowiązkowych szczepień ochronnych zostały określone w rozdziale 4. ustawy oraz w wydanych z jej upoważnienia aktach wykonawczych (a w szczególności w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. nr 182, poz. 1086, z późn. zm.). W ustawie zamieszczono przepisy karne, jednakże uchylanie się od obowiązku szczepień nie zostało na gruncie tego aktu spenalizowane. Ustawodawca nie wyposażył też służb sanitarnych w możliwość wydawania decyzji administracyjnych zobowiązujących do poddania się szczepieniu (z wyjątkiem szczególnych przypadków, o których mowa w art. 33 ust. 1 ustawy). Rodzi się więc pytanie, czy możliwe jest przymusowe wyegzekwowanie tej powinności, a jeśli odpowiedź jest twierdząca, to jaki rodzaj przymusu może być zastosowany oraz w jakim trybie i jaki organ jest do tego uprawniony?

Ze względu na pewne niejasności w przepisach zagadnienia te spowodowały problemy praktyczne, rozstrzygane przez sądy administracyjne. Warto zatem pokrótce przedstawić linię orzeczniczą, która wytycza sposób interpretacji omawianych unormowań.

Przymus bezpośredni

Należy poczynić pewne uwagi terminologiczne. Mianowicie poddanie określonej osoby zabiegom medycznym następuje, co do zasady, za jej zgodą (ewentualnie zgodą innego uprawnionego podmiotu). Niekiedy jednak dopuszczalne jest wykonanie czynności medycznej przymusowo. Można wyróżnić dwie odmiany takiego przymusu: bezpośredni i pośredni. Ten pierwszy polega na przełamaniu oporu pacjenta poprzez zastosowanie różnych środków siłowych. Natomiast przymus pośredni to użycie instrumentów prawnych, które mają wywrzeć presję na chorego (lub innych decydentów) i w ten sposób skłonić go do poddania się danej procedurze medycznej (M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność lekarza, Warszawa 1977, s. 92). Jak podkreśla się w literaturze, odmowa takich osób nie upoważnia do wykorzystania rozwiązań siłowych, lecz do zastosowania różnych sankcji, w szczególności administracyjnych i karnych (M. Nesterowicz, Prawo medyczne, Toruń 2000, s. 93-94).

W przypadku obowiązkowych szczepień ochronnych możliwe jest skorzystanie z obu rodzajów tego przymusu, przy czym przymus bezpośredni może być stosowany jedynie wyjątkowo. Przesłanki i zasady jego użycia są określone w art. 36 UChZ. Podmiotowo konstrukcja ta jest adresowana jedynie do takiej osoby, u której „podejrzewa się lub rozpoznano chorobę szczególnie niebezpieczną i wysoce zakaźną, stanowiącą bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia innych osób”. Jeśli uchyla się ona od pewnych obowiązkowych czynności, w tym szczepień, możliwe jest sięgnięcie po środki przymusu bezpośredniego w postaci przytrzymywania, unieruchomienia lub przymusowego podania leków. Decyzję o użyciu takiego środka podejmuje lekarz lub felczer, który określa jego rodzaj i następnie osobiście nadzoruje jego wykonanie. Przy wyborze środka przymusu powinien kierować się zasadą minimalizmu, tj. dobrać środek, który będzie najbardziej skuteczny, ale jednocześnie najmniej uciążliwy dla zainteresowanego. Ponadto ustawodawca wymaga, by przy stosowaniu danego środka „zachować szczególną ostrożność i dbałość o dobro tej osoby” (art. 36 ust. 4 UChZ). Zainteresowany powinien być uprzedzony o zamiarze zastosowania wobec niego przymusu bezpośredniego (przekaz taki pełni nie tylko funkcję informacyjną, ale ponadto może zmotywować taką osobę do zaprzestania oporu i do dobrowolnego poddania się określonej czynności). Pod względem formalnym okoliczności użycia przymusu bezpośredniego należy opisać w dokumentacji medycznej. Dla porządku warto dodać, że uprawnionymi do użycia takich środków są wyłącznie osoby wykonujące zawody medyczne. Jednakże mogą one zwrócić się o pomoc do policji, straży granicznej lub żandarmerii wojskowej. Funkcjonariusze tych służb mogą wspomóc lekarza lub felczera jedynie wówczas, gdy zostaną przez nich wyposażeni w odpowiedni sprzęt chroniący przed chorobami zakaźnymi.

Z regulacji tej wynika zatem, że jedynie wyjątkowo dopuszczalne jest stosowanie przymusu bezpośredniego (musi to być bowiem podyktowane swoistym stanem wyższej konieczności, w którym dobra pacjenta – jego wolność, nietykalność cielesna itd. – zostają poświęcone w imię ratowania dóbr osób trzecich – ich życia i zdrowia, w warunkach poważnego zagrożenia w tym zakresie). W pozostałych przypadkach skłonienie zainteresowanego do poddania się szczepieniom ochronnym następuje za pomocą środków przymusu pośredniego.

Przymus pośredni

Jak już wspomniano – przymus pośredni polega na zastosowaniu sankcji administracyjnych o charakterze represyjnym lub sankcji karnych. Te pierwsze mogą być stosowane na zasadach określonych w Ustawie z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 1619, z późn. zm., zwanej dalej „UPEA”). Pozwala ona m.in. na wymuszenie realizacji nałożonych obowiązków o charakterze niepieniężnym, a więc również szczepień. Środkiem egzekucyjnym jest wówczas grzywna, której zasady nakładania zostały opisane w art. 119-126 UPEA. Grzywna taka jest nakładana co do zasady na osobę, która jest zobowiązana do określonego zachowania i go nie realizuje. Jednakże w przypadku, gdy zobowiązanym jest osoba działająca przez przedstawiciela ustawowego, grzywna może być wymierzona względem tego podmiotu. Rozwiązanie to ma istotne znaczenie w aspekcie szczepień osób małoletnich. Co oczywiste grzywna nie może być nałożona na takie osoby, lecz na ich przedstawicieli ustawowych, czyli – jak już podano – generalnie na ich rodziców. W myśl art. 121 § 1 UPEA, grzywna może być nakładana kilkakrotnie w tej samej lub wyższej kwocie. Przy czym każdorazowo zastosowana grzywna nie może przekraczać kwoty 10.000 zł, a sumarycznie kwoty 50.000 zł (art. 121 § 2 i 3 UPEA). Grzywnę nakłada tzw. organ egzekucyjny w drodze postanowienia, w którym określa w szczególności termin zapłaty. Jeśli minie on bezskutecznie, następuje ściągnięcie grzywny na zasadach dotyczących świadczeń pieniężnych (czyli np. poprzez zajęcie wynagrodzenia za pracę lub wierzytelności z rachunku bankowego). Jeśli natomiast zobowiązany wykona swą powinność, niewyegzekwowana dotąd grzywna podlega umorzeniu (art. 125 § 1 UPEA). Regulacje te należy odpowiednio odnieść do wymuszenia realizacji obowiązku szczepień ochronnych. Niestety ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi nie reguluje wprost tej materii i nie odsyła do przedstawionych przepisów. Stąd też w praktyce pojawiły się wątpliwości, czy możliwe jest wyegzekwowanie omawianej powinności w trybie administracyjnym, a jeśli tak, to jaki organ byłby władny przeprowadzić taką procedurę.

Warunkiem podjęcia stosownego postępowania jest wiedza organu, iż dana osoba uchyla się od szczepień. Prawodawca musiał zatem określić zasady zgłaszania takich przypadków. Na gruncie poprzedniego stanu prawnego, tj. Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wykazu obowiązkowych szczepień ochronnych oraz zasad przeprowadzania i dokumentacji szczepień (Dz. U. nr 237, poz. 2018, z późn. zm.), zagadnienie to było unormowane expressis verbis. W myśl bowiem jego § 15, świadczeniodawcy przechowujący karty uodpornienia byli zobligowani do zawiadamiania właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego o fakcie uchylania się od poddania obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Rozwiązania takiego nie powtórzono jednak w treści aktualnie obowiązującego rozporządzenia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (z 2011 r.). Nie oznacza to jednak, że obowiązek zgłoszeniowy nie istnieje. Jest on bowiem realizowany poprzez składanie kwartalnych sprawozdań, przekazywanych państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu (zgodnie z § 13 rozporządzenia). Następuje to za pomocą formularza, stanowiącego załącznik nr 4 do rozporządzenia. W dziale drugim tego druku znajduje się rubryka, w której podaje się liczbę osób, które uchylają się od obowiązku szczepień oraz dołącza się imienną listę takich osób. Informacja taka inicjuje dalsze postępowanie, ukierunkowane na wymuszenie realizacji analizowanego obowiązku. Jednakże ustawa nie uprawnia państwowego powiatowego inspektora sanitarnego do wydawania decyzji konkretyzujących powinność poddania się szczepieniom, ani też wydawania postanowień o egzekucji tego obowiązku. Brak takiej podstawy prawnej spowodował wątpliwości interpretacyjne oraz doprowadził do uchylenia decyzji tych podmiotów, co zostało następnie odczytane przez opinię publiczną (a zwłaszcza osoby przeciwne obowiązkowi szczepień) jako brak możliwości egzekucji tej powinności. Pogląd ten nie jest jednak uprawniony. Sądy administracyjne uznały w istocie, iż wydane decyzje są nieważne, ale uzasadnieniem dla takich wyroków były li tylko względy proceduralne, a nie merytoryczne.

Dla zilustrowania tego zagadnienia warto przedstawić sprawę, jaką rozpatrywał Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie. W wyroku z dnia 6 kwietnia 2011 r. (sygn. akt: II OSK 32/11, LEX nr 852219) orzekł on, że regulacja ujęta w art. 5 ust. 1 i art. 17 ust. 1 UChZ z mocy prawa definiuje obowiązki poddania się szczepieniom ochronnym, co powoduje, „że ustawa ta nie daje podstaw do wydawania w tym przedmiocie decyzji administracyjnej”. Judykat ten został wydany na kanwie następującego stanu faktycznego: Powiatowy Państwowy Inspektor Sanitarny w Inowrocławiu wszczął postępowanie przeciwko rodzicom, którzy odmówili poddania swego dziecka szczepieniom ochronnym. Wydał w tym przedmiocie decyzję administracyjną, nakazującą natychmiastowe stawienie się rodziców z dzieckiem w placówce medycznej w celu wykonania obowiązku szczepień. Rodzice nie zastosowali się jednak do tego wezwania, lecz złożyli odwołanie od decyzji. Została ona jednak podtrzymana w toku instancyjnym przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Bydgoszczy. W związku z tym rodzice złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, który jednak uznał, że jest ona niezasadna i utrzymał zaskarżone decyzje w mocy. Od wyroku tego została złożona skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarżący uzasadniali, że kwestionowane decyzje organów sanitarnych zostały wydane bez podstawy prawnej. Pogląd ten został podzielony przez Sąd, który uchylił zaskarżone decyzje. W motywach swego rozstrzygnięcia wyjaśnił, że obecnie obowiązujące przepisy, dotyczące obowiązku szczepień, nie uprawniają służb sanitarnych do wydawania decyzji administracyjnych, w drodze których zostałaby skonkretyzowana ta powinność (w odniesieniu do danej osoby). Obowiązek szczepień wynika bowiem z mocy samego prawa i nie wymaga dookreślenia w drodze decyzji administracyjnej. W analizowanej sprawie decyzje takie zostały więc wydane bez podstawy prawnej. Zgodnie zaś z art. 156 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, organ administracji powinien stwierdzić nieważność takiej decyzji. Jednakże Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Bydgoszczy, jako organ II instancji, tego nie uczynił. Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził nieważność obu tych decyzji (wydanej w I i II instancji). Sąd nie odniósł się jednak w ogóle do kwestii możliwości wyegzekwowania obowiązku szczepień. Uzasadnieniem uchylenia wspomnianych decyzji były bowiem jedynie względy proceduralne. Wyroku tego nie można zatem traktować jako precedensowego i wysnuć z niego wniosek, że postępowanie egzekucyjne jest w takich wypadkach niedopuszczalne.

Podstawy do takich twierdzeń nie daje również kolejny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 sierpnia 2013 r. (sygn. akt: II OSK 745/12, LEX nr 1360426), w którym Sąd ten wskazał, że „ustawa z 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi nie przewiduje możliwości wydania przez organy PIS decyzji dotyczących szczepień ochronnych”. Prima facie można by zatem wywodzić z tego judykatu, że nie jest możliwe wyegzekwowanie omawianej powinności. Teza ta jest jednak błędna. Należy bowiem dokładniej przedstawić motywy Sądu i uzasadnienie tego rozstrzygnięcia. Przedmiotem rozważań była sprawa matki, która odmówiła zaszczepienia swego dziecka. W konsekwencji państwowy powiatowy inspektor sanitarny wezwał ją do wykonania tej powinności. Matka jednak nie zastosowała się do tego nakazu, lecz wyjaśniła, że „nie będzie poddawać swojego syna szczepieniom, które nie są uzasadnione, z uwagi na ryzyko wystąpienia groźnych powikłań poszczepiennych”. W celu wyegzekwowania obowiązku szczepień inspektor sanitarny wydał więc postanowienie, w którym nałożył na zainteresowaną grzywnę w wysokości 500 zł. Na postanowienie to zostało złożone zażalenie do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego, który jednak utrzymał je w mocy. Strona zaskarżyła więc oba postanowienia do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, który jednak oddalił skargę. Uznał bowiem, że organy sanitarne były uprawnione do przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 20 UPEA. Przepis ten stanowi, że organem egzekucyjnym w zakresie egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym jest m.in. kierownik wojewódzkiej albo powiatowej służby. Do kategorii tej należą zaś wojewódzcy i powiatowi inspektorzy sanitarni. Byli zatem upoważnieni do prowadzenia egzekucji obowiązku szczepień. Wyrok ten został zaskarżony do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który uznał zasadność skargi, uchylił wyrok sądu I instancji i przekazał sprawę do niego do ponownego rozpatrzenia. Jednakże u podstaw takiego rozstrzygnięcia legły ponownie względy proceduralne. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, powołany art. 20 UPEA nie wyposaża organów sanitarnych w uprawnienia egzekucyjne. W istocie posiadają je kierownicy powiatowych i wojewódzkich służb (a więc także sanitarnych), ale jedynie w zakresie obowiązków wynikających z wydawanych przez siebie decyzji i postanowień. Biorąc zaś pod uwagę, że ani powiatowy, ani wojewódzki inspektor sanitarny nie są uprawnieni do wydawania decyzji konkretyzujących obowiązek szczepień ochronnych (ten bowiem – jak wspomniano – wynika z mocy ustawy), nie mogą następnie przeprowadzić postępowania egzekucyjnego. Nie ma bowiem aktu, który nadawałby się do takiej egzekucji. Sąd jednak nie zakwestionował możliwości wymuszenia w drodze administracyjnej obowiązku szczepień. Wyjaśnił bowiem, że powinność ta jest egzekwowalna, ale przez inny organ tj. przez wojewodę.

W kolejnych wyrokach w podobnych sprawach sądy administracyjne podzieliły to stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 16 kwietnia 2013 r. (sygn. akt: III SA/Kr 1103/12, LEX nr 1326296), wyjaśnił więc, że „dopuszczalne jest prowadzenie egzekucji obowiązku wynikającego z przepisu prawa – przepisów art. 5 ust. 1 i 3, oraz art. 17 ust. 1 Ustawy z 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi”. Z kolei Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 21 marca 2013 r. (sygn. akt: II SA/Po 96/13, LEX nr 1301191), wskazał, że „organem posiadającym ogólną właściwość do prowadzenia postępowania egzekucyjnego w zakresie obowiązków niepieniężnych jest […] wojewoda”. Ten organ może więc wymusić w drodze egzekucji administracyjnej realizację obowiązku szczepień.

Z utrwalonej linii orzeczniczej wynika zatem, że względem osób uchylających się od obowiązkowych szczepień ochronnych może być prowadzone stosowne postępowanie administracyjne, obejmujące m.in. nałożenie grzywny jako środka egzekucyjnego. Na możliwość taką zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu do powołanego już wyroku z dnia 6 kwietnia 2011 r. (sygn. akt: II OSK 32/11, LEX nr 852219). Wyjaśnił bowiem, że „wykonanie tego obowiązku z mocy prawa zabezpieczone jest przymusem administracyjnym oraz odpowiedzialnością regulowaną przepisami ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń.”

Z wypowiedzi tej wynika również, że wobec osób odmawiających poddania się szczepieniom możliwe jest zastosowanie sankcji karnych. Podstawę ich orzekania stanowi art. 115 § 2 Kodeksu wykroczeń. Zgodnie z tym przepisem karze grzywny do 1.500 złotych albo karze nagany podlega osoba, która sprawując pieczę nad osobą małoletnią lub bezradną, pomimo zastosowania środków egzekucji administracyjnej, nie poddaje jej określonemu szczepieniu ochronnemu lub badaniu. Konstrukcja tego unormowania nawiązuje do funkcji prawa karnego jako ostatecznego środka (ultima ratio), stosowanego, gdy instrumenty prawne przewidziane w innych dziedzinach prawa okażą się nieskuteczne dla wymuszenia posłuchu dla prawa. Kary przewidziane w powołanym przepisie mogą być bowiem orzekane dopiero wówczas, gdy uprzednio zostanie przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, które jednak nie doprowadzi do wykonania obowiązku szczepień. Biorąc pod uwagę ograniczenia wiekowe odpowiedzialności karnej, kara ta nie może być orzeczona wobec małoletniego, który nie został zaszczepiony. Sprawcą tego czynu może być natomiast jego przedstawiciel ustawowy lub opiekun faktyczny, który zgodnie z art. 5 ust. 1 UChZ był zobligowany do poddania dziecka zabiegowi szczepienia. Wykroczenie to może być popełnione jedynie umyślnie. Można jednak założyć, że osoba, która była wezwana w trybie administracyjnym do wykonania omawianej powinności i mimo to jej nie realizuje, ma zamiar uchylić się od obowiązku szczepień, a tym samym można jej przypisać umyślność (w zamiarze bezpośrednim), co pozwoli na wymierzenie wspominanych kar.

Podsumowanie

Konkludując, należy podkreślić, że na gruncie obecnego stanu prawnego istnieje obowiązek szczepień ochronnych. Powstaje on z mocy samego prawa i nie wymaga skonkretyzowania w drodze indywidualnych decyzji adresowanych do poszczególnych osób, które mają poddać się takiemu zabiegowi. Uchylanie się od omawianej powinności może uzasadniać wszczęcie odpowiednich procedur egzekucyjnych. Wymuszenie realizacji tego obowiązku może nastąpić poprzez nakładanie grzywien i ich egzekwowanie przez właściwego miejscowo wojewodę. Orzeczenia sądów administracyjnych, w wyniku których zostały uchylone akty wydane przez służby sanitarne, nie prowadzą do wniosku, iż prezentowana powinność jest nieegzekwowalna. U podstaw tych rozstrzygnięć legły bowiem względy proceduralne, a nie merytoryczne. Wręcz przeciwnie sądy te dopuszczają możliwość stosowania środków przymusu pośredniego, tj. grzywny w postępowaniu egzekucyjnym oraz sankcji przewidzianych w Kodeksie wykroczeń. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że tego rodzaju środki mają charakter przymusu pośredniego (jedynie wyjątkowo możliwe jest bowiem użycie przymusu bezpośredniego). Lekarz dokonujący szczepień nie może zatem pominąć stanowiska rodziców, którzy sprzeciwiają się takiemu zabiegowi i niejako „przymusowo” go wykonać. Jest natomiast zobligowany do zawiadomienia państwowego powiatowego inspektora sanitarnego. Informacja taka pozwoli zaś na wszczęcie odpowiednich procedur prawnych, ukierunkowanych na wymuszenie realizacji obowiązku szczepienia.

Rafał Kubiak

 

Zaloguj się aby komentować.