logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 102 gości 
Skutki uboczne radioterapii i chemioterapii Drukuj
Ocena użytkowników: / 1
SłabyŚwietny 

Skutki uboczne radioterapii i chemioterapii

Źródło grafiki: www.pixabay.com/photos/loctober-pink-1714664/waldryano

Tekst Justyna Łatkowska

W dzisiejszych czasach liczba pacjentów onkologicznych wciąż wzrasta. Statystyki są przerażające – rocznie odnotowuje się w Polsce ponad 114 tysięcy nowych przypadków zachorowań na nowotwory złośliwe. Postęp medycyny pozwala na coraz skuteczniejszą terapię i wydłużenie okresu przeżycia, zwiększa też szanse na wyzdrowienie. Wszystko to sprawia, że myśląc o powodzeniu kuracji rozpatrujemy zarówno efekt terapeutyczny, jak i komfort życia pacjenta w trakcie leczenia oraz po nim.

Rocznie odnotowuje się w Polsce ponad 114 tysięcy nowych przypadków zachorowań na nowotwory złośliwe. Postęp medycyny pozwala na coraz skuteczniejszą terapię i wydłużenie okresu przeżycia, zwiększa też szanse na wyzdrowienie.

Takie informacje są mocno nagłaśniane m.in. przez media czy nauczycieli akademickich podczas studiów medycznych. Tak, aby wstępując na ścieżkę kariery zawodowej lekarza, mieć z tyłu głowy, jak bardzo ważna jest jakość życia chorego. Sądzę jednak, iż tak naprawdę nikt nie zdaje sobie sprawy z tego, że pacjent onkologiczny jest powszechnym „problemem” nie tylko dla lekarza specjalizującego się w leczeniu tych chorób, ale każdej profesji medycznej. Przekonałam się o tym na swoim przykładzie, pracując jako lekarz stażysta w poliklinice stomatologicznej, czy jeszcze wcześniej jako student stomatologii.
Prośba o pomoc dotycząca fatalnego stanu tkanek jamy ustnej, bólu, braku estetyki uśmiechu czy twarzy oraz niedowierzanie, zdziwienie, że to może być naprawdę związane z trwającą lub niedawno zakończoną terapią onkologiczną (większość pacjentów nieśmiało przedstawiała swoje przemyślenia, łącząc swoją chorobę ze stanem obecnym swojej jamy ustnej). Przy pierwszym pacjencie myślałam, że to smutny przypadek, ale gdy podobną historię usłyszałam od kilku następnych pacjentów, zaniepokoiłam się. Dlaczego sami muszą szukać rozwiązania swoich problemów? Dlaczego nikt wcześniej nie wytłumaczył im, jaki wpływ na ich organizm, poza efektem terapeutycznym, może mieć zastosowane leczenie? Dlaczego nikt nie wyjaśnił im, jak poprzez higienę i pielęgnację jamy ustnej można łagodzić lub czasem nawet zupełnie wyeliminować dotykające ich problemy?

Niestety, stan jamy ustnej jest bagatelizowany i spychany na boczny tor przez lekarzy medycyny opiekujących się takimi pacjentami. Skupiają się na leczeniu głównej choroby, zapominając o jakości życia swoich podopiecznych. Tak ważny jest dziś bowiem wygląd zewnętrzny, zwłaszcza uśmiech czy estetyka twarzy. Wpływa to sposób postrzegania samego siebie i naszą pewność siebie. Zmiany w jamie ustnej pojawiające się u takich osób są więc poważnym problemem, nie tylko zdrowotnym, ale i psychologicznym. Chory, któremu udaje się wygrać z chorobą nowotworową, staje przed nowym wyzwaniem – jak powrócić do dawnego trybu życia?

(…) pacjent onkologiczny jest powszechnym „problemem” nie tylko dla lekarza specjalizującego się w leczeniu tych chorób, ale każdej profesji medycznej. (…) Prośba o pomoc dotycząca fatalnego stanu tkanek jamy ustnej, bólu, braku estetyki uśmiechu czy twarzy oraz niedowierzanie, zdziwienie, że to może być naprawdę związane z trwającą lub niedawno zakończoną terapią onkologiczną (większość pacjentów nieśmiało przedstawiała swoje przemyślenia, łącząc swoją chorobę ze stanem obecnym swojej jamy ustnej). Przy pierwszym pacjencie myślałam, że to smutny przypadek, ale gdy podobną historię usłyszałam od kilku następnych pacjentów, zaniepokoiłam się. Dlaczego sami muszą szukać rozwiązania swoich problemów? (…)

Do najczęściej pojawiających się w jamie ustnej schorzeń, a zarazem najmocniej uciążliwych, u pacjentów leczonych radioterapią, chemioterapią (systemowe podawanie cytostatyków) czy terapią skojarzoną należą: zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (mucositis), zakażenia oportunistyczne (kandydozy, zakażenia wirusami Herpes), zmniejszone wydzielanie śliny (kserostomia), osteoradionekroza, uogólniona parodontoza czy mocno nasilone i liczne zmiany próchnicowe. Większość z tych chorób należy do tzw. schorzeń krytycznych, czyli tych, które decydują o jakości życia pacjenta. Powodują dyskomfort, uniemożliwiają przyjmowanie pokarmów, a po zakończonym leczeniu onkologicznym mogą pozostawić nieodwracalne skutki, takie jak znaczne braki zębowe (nawet bezzębie), ubytki i zaniki kości czy straty w tkankach przyzębia.

Mucositis stanowi najbardziej uciążliwe schorzenie jamy ustnej. Objawia się rumieniem błony śluzowej, obecnością nadżerek i owrzodzeń oraz znaczną bolesnością. Choroba powoduje dyskomfort, uniemożliwia spożywanie pokarmów stałych, a nawet tych o  konsystencji płynnej, niejednokrotnie wymaga leczenia pozajelitowego oraz podania leków narkotycznych. O tym, jak groźna to choroba, świadczy przyjęta przez WHO skala zaawansowania, gdzie dwa ostatnie stopnie wymagają leczenia szpitalnego wraz z intubacją pacjenta, i stanowią bezpośrednie zagrożenie życia. Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia  tego schorzenia, wystarczy zrobić naprawdę niewiele. Należy nauczyć chorego prawidłowej higieny jamy ustnej z użyciem produktów zawierających chlorheksydynę, polecić unikanie czynników drażniących (pikantne potrawy, alkohol, palenie tytoniu), czy zalecić schładzanie jamy ustnej lodem. W celu eliminacji dolegliwości bólowych stosuje się przed posiłkiem min. 2 proc. lignokainy, chlorku benzydaminy czy aspiryny. Kserostomia, czyli zmniejszone wydzielanie śliny prowadzące do charakterystycznych objawów: suchość błon śluzowych jamy ustnej, warg, policzków, suchy, wygładzony język z pobruzdowaną powierzchnią, trudności w spożywaniu i połykaniu pokarmów, zaburzenia smaku, zaburzenia mowy (mowa kląskająca), a w przypadku uzupełnień protetycznych znaczne trudności w ich użytkowaniu. Zmieniają się właściwości buforowe śliny, a więc zdolność do mechanicznego oczyszczania. Zwiększa to znacznie podatność zębów na próchnicę oraz przyśpiesza i nasila postęp chorób przyzębia. Leczenie jest w tym wypadku bardzo proste – obejmuje picie obojętnych płynów bądź płukanie jamy ustnej oraz stosowanie substytutów śliny, które dziś dostępne są w wielu formach. Niedobór śliny i obniżona odporność pacjenta prowadzą do zaburzenia równowagi mikrobiologicznej na korzyść patogenów. Najczęstsze zakażenia obejmują infekcje grzybicze. Infekcje te objawiają się białymi, miękkimi złogami, które łatwo ulegają zdrapaniu, ujawniając nadżerki błony śluzowej. Popromienna martwica kości jest najpoważniejszym i najtrudniejszym do leczenia powikłaniem terapii onkologicznej. Objawy zależą od stopnia rozwoju choroby i obejmują zmiany zarówno w kości, jak i w otaczających tkankach miękkich. Pojawia się ból i obrzęk, przetoki śluzówkowe i skórne z obnażeniem kości, a nawet – w zaawansowanych przypadkach – złamania patologiczne i szczękościsk. Leczenie osteoradionekrozy jest zawsze długotrwałe i często nieefektywne. Bardzo ważna jest tu konsekwentna i dokładna higiena jamy ustnej z użyciem antyseptyków, środkami przeciwzapalnymi i przeciwbólowymi.

Skuteczną redukcję nasilenia i czas trwania podanych zmian przynosi prawidłowo przeprowadzony instruktaż higieny jamy ustnej oraz opis możliwych powikłań terapii onkologicznej, tak aby pacjent był w pełni uświadomiony i zaangażowany w leczenie. Zalecane jest używanie miękkiej szczoteczki do mycia zębów oraz używanie jej w sposób staranny i delikatny. Mycie powinno odbywać się po każdym posiłku i przed udaniem się na spoczynek. Pasta powinna zawierać fluor, lecz być pozbawiona laurylosiarczanu sodu, który ma właściwości drażniące śluzówkę i utrudnia gojenie ran. Po szczotkowaniu poleca się przepłukanie jamy ustnej solą fizjologiczną, przegotowaną wodą lub naparem z siemienia lnianego. Zapewnia to nawilżenie błony śluzowej, działa oczyszczająco, leczy zmiany chorobowe na śluzówkach łagodząc stany zapalne. Nie poleca się używania profesjonalnych płukanek – często zawierają one alkohol podrażniający śluzówkę i pogłębiający uczucie suchości. Wskazane są fluoryzacja kontaktowa oraz nitkowanie przestrzeni międzyzębowych (bardzo delikatne). Natłuszczanie spierzchniętych warg wazeliną lub odżywczym kremem. Unikanie pikantnych i kwaśnych pokarmów oraz picie alkoholu czy palenie tytoniu. Pacjenci stosujący uzupełnienia protetyczne powinni zaprzestać ich noszenia na okres terapii. Nie nosić ich w nocy oraz dbać o ich higienę.

Nie możemy niestety zagwarantować pacjentowi onkologicznemu, że schorzenia w obrębie jamy ustnej się nie pojawią. Szybka reakcja ze strony lekarza, obejmująca uświadomienie pacjenta i wyjaśnienie, co może go spotkać, jak może łagodzić objawy tych schorzeń oraz poinformowanie o możliwości zapobiegania konsekwencjom tych chorób, znacząco poprawi komfort życia pacjentów onkologicznych. Te działania sprawią, że pacjenci poczują troskę ze strony lekarza, co pozwoli im choć na chwilę oderwać myśli od choroby. To wszystko pozwoli w konsekwencji na szybszy powrót do zdrowia i efektywniejszą terapię onkologiczną.

Justyna Łatkowska
Absolwentka Wydziału Lekarsko-Stomatologicznego Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu. Obecnie lekarz stażysta w Poliklinice Stomatologicznej przy 4 Szpitalu Wojskowym we Wrocławiu. Interesuje się chirurgią szczękowo-twarzową i onkologią w zakresie jamy ustnej.

 

Zaloguj się aby komentować.