logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 33 gości 
Nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego - POZA RAMAMI „NORMALNOŚCI” Kompendium postępowania wobec osób z zaburzeniami psychicznymi Drukuj
Ocena użytkowników: / 0
SłabyŚwietny 

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia ponad 350 milionów ludzi na świecie cierpi na depresję i zaburzenia psychiczne. W naszym kraju, jak wskazują wyniki badań opublikowane przez Instytut Psychiatrii i Neurologii, 8 milionów Polaków cierpiało lub cierpi z powodu zaburzeń psychicznych. Najczęstszym zaburzeniem, dotykającym 20-30 proc. osób w wieku 18–64 lat, jest obniżenie nastroju i spadek aktywności życiowej, drażliwość i przewlekły lęk. Część z nich cierpi na cięższe schorzenia: schizofrenię, ciężkie depresje i nerwice. Wielu pacjentów się leczy, nadal jednak wielu wymaga leczenia. A ponieważ problem narasta – wg prognoz WHO w ciągu najbliższych lat zaburzenia psychiczne staną się jednym z głównych problemów zdrowotnych powodujących niesprawność życiową ludzi – istnieje prawdopodobieństwo, że z „zaskakującymi zachowaniami” spotykać się będziemy coraz częściej.

POZA RAMAMI „NORMALNOŚCI”
Kompendium postępowania wobec osób z zaburzeniami psychicznymi

Z pewnością zdarzyła się Państwu chociaż jedna sytuacja, podczas której zachowanie, wypowiedzi, gesty, oczekiwania pacjenta były dla Państwa zaskakujące, wprawiły w zakłopotanie, a może nawet stały się źródłem lęku. Ciekawe, co wtedy pomyśleli sobie Państwo o swoim rozmówcy: „dziwak”, „umysłowo chory”, „niespełna rozumu”? To, co nieprzewidywalne, wychodzące poza ramy konwenansów, zwyczajów wzbudza w nas niepokój. Czasami te atypowe zachowania związane są rzeczywiście z zaburzeniami.

Lek. Dariusz Delikat Lekarz laryngolog i psycholog. Absolwent Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz Uniwersytetu SWPS. Posiada wieloletni staż pracy w szpitalu i przychodni oraz w branży farmaceutycznej, gdzie m.in. zarządzał działem HR i Działem Szkoleń. Autor wielu programów szkoleniowych z zakresu szeroko pojętych umiejętności psychologicznych. Od 3 lat prowadzi cieszące się zainteresowaniem szkolenia w Dolnośląskiej Izbie Lekarskiej (Wywieranie wpływu na zachowania i postawy pacjentów, Lekarz asertywny..., Analiza transakcyjna na co dzień..., Wypalenie zawodowe, Psychologia pacjenta...), współpracownik Wrocławskiego Oddziału Uniwersytetu SWPS. (Fot. z archiwum autora)Nic dziwnego, że sytuacje te mają miejsce – wg danych Światowej Organizacji Zdrowia ponad 350 milionów ludzi na świecie cierpi na depresję i zaburzenia psychiczne. W naszym kraju, jak wskazują wyniki badań opublikowane przez Instytut Psychiatrii i Neurologii, 8 milionów Polaków cierpiało lub cierpi z powodu zaburzeń psychicznych. Najczęstszym zaburzeniem, dotykającym 20-30 proc. osób w wieku 18–64 lat, jest obniżenie nastroju i spadek aktywności życiowej, drażliwość i przewlekły lęk. Część z nich cierpi na cięższe schorzenia: schizofrenię, ciężkie depresje i nerwice. Wielu pacjentów się leczy, nadal jednak wielu wymaga leczenia. A ponieważ problem narasta – wg prognoz WHO w ciągu najbliższych lat zaburzenia psychiczne staną się jednym z głównych problemów zdrowotnych powodujących niesprawność życiową ludzi – istnieje prawdopodobieństwo, że z „zaskakującymi zachowaniami” spotykać się będziemy coraz częściej. Dlatego warto znać chociaż najważniejsze zasady radzenia sobie z trudnymi zachowaniami osób z zaburzeniami psychicznymi.

ZABURZENIA PSYCHICZNE

Zaburzenia psychiczne to ogół zaburzeń czynności psychicznych i zaburzeń zachowania, zwykle będących źródłem cierpienia lub utrudnień w funkcjonowaniu społecznym. Można je podzielić tradycyjnie na zaburzenia psychotyczne, czyli psychozy (stany chorobowe), w których występują urojenia, omamy, zaburzenia świadomości, duże zaburzenia emocji i nastroju łączące się z zaburzeniami myślenia i aktywno­ści złożonej, oraz zaburzenia niepsychotyczne obejmujące: nerwice i inne zaburzenia typu nerwicowego, część zaburzeń psychosomatycznych, upośledzenie umysłowe, większość zespołów organicznych, zaburzenia osobowości, uzależnienia i niektóre dewiacje seksualne. Podział ten nie jest ścisły, ponieważ w przebiegu niektórych zaburzeń niepsychotycznych, np. zespołów organicznych lub uzależ­nień, mogą pojawić się objawy psychotyczne (np. zaburzenia świadomości). Włączanie niektórych zaburzeń osobowości i dewiacji seksualnych do grupy zaburzeń psychicznych jest sporne, część z nich stanowi w istocie wariant normy. Określenie „granic normalności” zwykle jest bardzo trudne. Psychiatria wiąże zaburzenia psychiczne z przyczynami neurochemicznymi. Psychologia najczęściej łączy większość zaburzeń z czynnikami intrapsychicznymi, doświadczeniami społecznymi i poziomem nasilenia stresu.[1] [2]

Dlaczego obawiamy się kontaktu z osobami z zaburzeniami psychicznymi?

 

  • Po pierwsze – ulegamy stereotypom. Badania wskazują, że wciąż aktualne są negatywne stereotypy dotyczące schorzeń i osób chorych psychicznie. Stereotyp to fałszywe, zbiorowe, trwałe przekonanie na temat zjawisk, przedmiotów, grup. Stereotypy często oparte są na niepełnej wiedzy, utrwalone są przez tradycję i trudno podlegają zmianom. Konsekwencją negatywnych stereotypów są uprzedzenia, stygmatyzacja, dyskryminacja. W odniesieniu do osób niepełnosprawnych lub chorych psychicznie ich wyrazem są: dystansowanie się (unikanie kontaktu), stereotypizacja (utrwalanie negatywnych poglądów na temat danej grupy społecznej), delegitymizacja (ograniczenia prawne w jakimś obszarze funkcjonowania społeczeństwa), segregacja (odsuwanie od pewnych czynności, podział na „działania” dla zdrowych i „chorych”), eksterminacja (jej najbardziej drastyczną formą jest fizyczne zniszczenie, w czasach pokoju dotyczy ograniczeń socjalnych lub medycznych),
  • Po drugie – brakuje nam wiedzy na temat zaburzeń – osoby chore psychicznie otacza aura tajemniczości,
  • Po trzecie – nie wiemy, jak się zachować wobec takich osób,
  • Po czwarte – kontakt z osobami chorymi psychicznie wystawia nas na próbę (a także naszą cierpliwość, empatię, tolerancję), zagrażając pragnieniu zachowania dobrego samopoczucia i komfortu.


Ogólne zasady postępowania wobec osób z zaburzeniami psychicznymi:

  • ograniczaj napięcie towarzyszące danej sytuacji (przyjazne gesty, zaproszenie do zajęcia miejsca, poczęstunek);
  • zwracaj uwagę na język ciała: unikaj długiego patrzenia w oczy, wskazywania palcem, wchodzenia w przestrzeń osobistą, dotykania;
  • zachowaj spokój – postępuj z chorym naturalnie – udzielaj wsparcia w taki sam sposób, jak w przypadku każdej innej osoby;
  • pokazuj, że szanujesz godność pacjenta, np. zachowując formy grzecznościowe, przywołując tytuły naukowe, zwracając się po imieniu, jeśli taka forma była stosowana wcześniej;
  • posługuj się krótkimi zdaniami, z użyciem terminologii zrozumiałej dla rozmówcy;
  • mów prawdę;
  • nie manipuluj, nie udzielaj wymijających odpowiedzi;
  • używaj niedyrektywnych sposobów pozyskiwania informacji, np.: Czy może Pan, czy mógłby Pan powiedzieć?;
  • nie naciskaj – nie zawsze musisz przekonać pacjenta do swojej racji – swoją pinię możesz przedstawiać jako jedną z możliwości;
  • w sytuacji obniżonego nastroju, depresji – sformułowania: nie przejmuj się, weź się w garść, wszystko będzie dobrze nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, a często wywołują efekt wręcz odwrotny. Lepszym sposobem jest okazanie zrozumienia i akceptacji oraz rzetelne informowanie o sposobach leczenia;
  • w przypadku urojeń czy halucynacji nie mów, że nie wierzysz w ich wystąpienie – ale także ich nie potwierdzaj. Staraj się chorego czymś zająć, skupić jego uwagę na innych bodźcach.

POSTĘPOWANIE W WYBRANYCH SYTUACJACH

Pacjent z zaburzeniami poznawczymi

Funkcje poznawcze to funkcje psychiczne dotyczące takich obszarów jak: pamięć, uwaga, postrzeganie, myślenie abstrakcyjne, tworzenie pojęć, formułowanie sądów, wykonywanie obliczeń, podejmowanie decyzji, wykonywanie złożonych ruchów celowych itp. Ich deficyty, towarzyszące wielu zaburzeniom psychicznym, zakłócają zdolność myślenia odczuwania, współżycia z innymi, prowadząc stopniowo do zaburzeń relacji z otoczeniem oraz utraty samodzielności.

Gdy komunikujesz się z osobą z zaburzeniami poznawczymi:

  • bądź cierpliwy – nie ponaglaj, daj swojemu rozmówcy wystarczającą ilość czasu;
  • dostosowuj tempo, ilość przekazywanych informacji, stopień ich złożoności, używane słownictwo do danej osoby;
  • jeśli problem jest bardziej skomplikowany dziel go na mniejsze części;
  • sprawdzaj, czy wszystko zostało zrozumiane, np. poprzez sugerowanie parafrazy – poproś o powtórzenie własnymi słowami tego, co zostało zrozumiane z twojej wypowiedzi lub wspólnie powtórzcie najważniejsze kwestie;
  • wykorzystuj środki wzmacniające przekaz i jego zrozumienie, np. oznaczenia graficzne, piktogramy, schematy;
  • unikaj protekcjonalizmu, zdrobnień, języka dziecięcego – może to być odbierane jako deprecjonowanie, obniżanie autorytetu;
  • zbierając informacje, zadawaj pytania neutralne (niesugerujące właściwej odpowiedzi);
  • weryfikuj odpowiedzi, powtarzając każde pytanie w inny sposób;
  • nie wywieraj presji – osoby z zaburzeniami poznawczym mają zazwyczaj problemy z podejmowaniem szybkich decyzji;
  • jeśli wprowadzasz zmiany, np. dotyczące obowiązujących procedur, wprowadzaj je powoli i „po kawałku” – pamiętaj, że twoi podopieczni działają często schematycznie według sprawdzonego, zapewniającego poczucie bezpieczeństwa porządku.

Pacjent agresywny

Agresja to określenie zachowania intencjonalnego, ukierunkowanego na zewnątrz lub do wewnątrz, mającego na celu spowodowanie szkody fizycznej lub psychicznej. Psycholodzy wyróżniają kilka rodzajów agresji, np. agresja wroga – to agresja, która ma na celu zranienie lub zadanie bólu, instrumentalna – służąca np. wywieraniu wpływu na kogoś (zastraszenie itp.), autoagresja – agresja ukierunkowana na własną osobę. Przyczyny powstawania agresji nie są do końca znane, współcześnie poszukuje się ich w obszarach genetyki, biochemii, środowiska.

Gdy zamierzasz interweniować, pamiętaj o kilku ważnych ogólnych zasadach: bądź stanowczy; mów w sposób prosty i jasny, używając krótkich zdań i zrozumiałych określeń; nie oceniaj osoby, lecz opisuj jej zachowanie; unikaj agresji – fizycznej i słownej (nie obrażaj, nie zawstydzaj, nie oceniaj); unikaj moralizowania.

Praktyczne wskazówki dotyczące zachowania wobec osób agresywnych:

  • podejdź powoli, przodem, utrzymując stały kontakt wzrokowy;
  • w trakcie rozmowy stój przodem do rozmówcy;
  • nie ograniczaj przestrzeni (nie blokuj drzwi) – może to potęgować poczucie izolacji i zagrożenia, podsycając zachowanie agresywne;
  • pamiętaj, że zastosowanie środków przymusu bezpośredniego jest ostatecznością (jeśli okaże się to niezbędne, potrzebne będą przynajmniej dwie osoby);
  • sprawdź, czy w pobliżu nie ma niebezpiecznych przedmiotów;
  • w razie zagrożenia wezwij pogotowie, proś o pomoc otoczenie (wskazując konkretną osobę), policję.

Doraźna reakcja na zachowanie agresywne

Uwaga, podaj komunikat w formie instrukcji:

  1. przerwij zachowanie agresywne – powiedz: Stop!, Niech Pan przestanie, proszę przestań go bić, kopać..., Usiądź;
  2. opis sytuacji – opisuj nie oceniaj (mów o faktach): Głośno krzyczysz, Bijesz go, To go boli, Oni tego nie chcą..;
  3. uzasadnienie – odwołaj się do zasad: Łamie pan prawo, Umawialiśmy się, że…, Łamiesz zasady obowiązujące na naszym oddziale;
  4. wyraź swoje zdanie: Nie pozwalam na to, Nie podoba mi się, że to robisz!;
  5. zapowiedz konsekwencje: Jeśli będzie Pan robił to w dalszym ciągu to powiadomię o tym…;
  6. zrealizuj zapowiedziane konsekwencje.

Reakcja na powtarzające się zachowania agresywne

Jeśli zachowania agresywne lub inne nieakceptowane przez społeczność postępowania powtarzają się, warto umówić się na rozmowę, którą można przeprowadzić wg następującego schematu:

  1. konkretnie i krótko opisz sytuację – bez dodatkowych elementów kierujących uwagę rozmówcy w inną stronę;
  2. poinformuj o swoich uczuciach: Jestem zamartwiony…, niepokoi mnie…, denerwuje mnie…;
  3. wyraź oczekiwanie: Chciałbym, abyś...;
  4. spytaj o gotowość lub decyzję: Co ty na to?;
  5. w sytuacji niejasnego komunikatu zadaj pytanie wyjaśniające i powtórz punkt 3;
  6. doprowadź do konkretnego ustalenia.

Jeśli tak przeprowadzona rozmowa nie przynosi spodziewanych efektów, spotkaj się z rozmówcą jeszcze raz, zastosuj podobny schemat rozmowy, wzbogacając go o kwestie konsekwencji zarówno pozytywnych – pokaż, co może zyskać, zmieniając swoje zachowanie, i negatywnych – pokaż, co może stracić lub co go może dotknąć. Gdy to także nie będzie pomagało, musisz realizować zapowiedziane konsekwencje, np. relegując z zespołu agresywnego współpracownika, pacjenta.

Reakcje na „trudne” zachowania osób z zaburzeniami osobowości

Zaburzenia osobowości to trwałe, dysfunkcjonalne wzorce przeżywania wewnętrznego i wzorce zachowania, określające sposób postrzegania i interpretowania zjawisk, wpływające na sferę emocji (reagowanie emocjonalne, kontrola impulsów) oraz rzutujące na relacje z innymi ludźmi. Często występujące objawy to: chwiejność emocjonalna, impulsywność, lękliwość, koncentracja na własnych potrzebach, niska tolerancja frustracji, podejrzliwość, wycofanie, teatralność, skrupulatność, perfekcyjność, zależność od innych... Powyższe cechy, ze względu na swoją jakość i ilość, wpływają destrukcyjnie na prawidłowe funkcjonowanie społeczne, rodzinne i zawodowe.

Osoby z zaburzeniami osobowości, realizując własne cele, często sięgają po zachowania agresywne, bierne lub manipulacyjne (bierno-agresywne), dlatego warto przyjrzeć się kilku schematom komunikacyjnym pomagającym reagować na zaistniałe sytuacje. Sposobem na uzyskanie porozumienia jest jednoznaczność przekazu (eliminowanie dwuznaczności i niejasności), eliminacja emocji (np. poprzez ich nazywanie), podawanie powodu przedstawianego stanowiska lub podejmowanej decyzji.

Jeśli chcesz kogoś o coś poprosić:

  1. konkretnie i krótko wyjaśnij swoją sytuację – bez dodatkowych elementów kierujących uwagę rozmówcy w inną stronę;
  2. spytaj o gotowość lub decyzję;
  3. w sytuacji niejasnego komunikatu zadaj pytanie wyjaśniające i powtórz punkt 2;
  4. doprowadź do konkretnego ustalenia.

Jeśli chcesz komuś odmówić, postawić wyraźną granicę oczekiwaniom twojego rozmówcy:

  1. 1. powiedz słowo: nie;
  2. 2. poinformuj, jaką podjąłeś decyzję i czego dotyczy;
  3. 3. przedstaw w jasny i zwięzły sposób motyw odmowy.

Na początku i końcu wypowiedzi możesz zastosować tzw. zmiękczacze: Przykro mi…, Zależy mi na tobie, ale…, Obawiam się, że będziesz zły…

Jeśli chcesz wyrazić swoje negatywne zdanie:

  1. opisz przedmiot krytyki;
  2. poinformuj o swoich emocjach: Jestem zamartwiony…, Niepokoi mnie…, Denerwuje mnie…
  3. wyraź swoje oczekiwanie.

Jeśli chcesz kogoś pochwalić:

  1. poinformuj o swoich uczuciach związanych z przedmiotem pochwały: Podoba mi się…, Imponuje mi…, Ucieszyło mnie…, Jestem zadowolony…;
  2. przedstaw konkretny opis przedmiotu pochwały.

Uwaga! Nie porównuj do innych!

Obrona przed atakiem werbalnym

Atak werbalny to negatywna opinia wyrażana najczęściej w sposób agresywny: epitety, złośliwości, ironiczne uwagi itp., z często towarzyszącymi inwazyjnymi zachowaniami: gestykulacja, mimika, wkraczanie do strefy intymnej, krzyk, napieranie ciałem... Reagując na atak werbalny, nigdy nie wchodź w rolę ofiary (nawet jeśli masz na sumieniu jakieś przewinienie – przeproś i poszukuj sposobu rozwiązania), i bądź konsekwentny. Dopóki w przekazie występują elementy agresji, reaguj wyłącznie na formę przekazu, nie na treść. To w jaki sposób rozmawiasz ze mną, nie spełnia warunków obowiązujących w naszym zespole, dopóty, dopóki będziesz tak się zachowywał, nie będę dyskutował z tobą o sprawie....

Obrona przed powtarzającymi się zachowaniami inwazyjnymi

Zachowania inwazyjne to sposób bycia i reagowania, który w opinii odbiorcy tego zachowania narusza jego prywatność. To np.: agresywna krytyka, atak werbalny, pouczanie, dotykanie, klepanie, zbyt osobiste pytania itp.

Etap I, informowanie

Zadajesz mi zbyt osobiste pytania, chciałbym abyś tego nie robił.

Etap II, informowanie wyrażenie emocji

Pomimo mojej prośby wciąż zadajesz mi zbyt osobiste pytania. To mnie irytuje. Chciałbym, abyś tego nie robił.

Etap III, informowanie z zapowiedzią konsekwencji

Pomimo moich próśb wciąż zadajesz mi zbyt osobiste pytania. To mnie irytuje. Chciałbym, abyś tego nie robił. Jeżeli będziesz to robił nadal, będę musiał przerwać nasze spotkanie.

Etap IV, spełnienie zapowiedzianych konsekwencji

Pomimo moich próśb wciąż zadajesz mi zbyt osobiste pytania. Powiedziałem ci, że to mnie irytuje, i co będzie, jeśli nie przestaniesz. Ponieważ nie spełniłeś mojej prośby zgodnie z zapowiedzią przerywam spotkanie i proszę cię o opuszczenie mojego gabinetu.

Jeśli ktoś zarzuca ci błąd, oskarża cię o coś:

  • przyjmij – podziękuj za przekazaną informację, okaż zainteresowanie;
  • precyzuj – jeśli zarzuty nie są precyzyjne (a tak często jest) – dopytaj, o co chodzi;
  • poinformuj – powiedz, co chcesz w związku z tym zrobić – np. jak naprawisz szkody lub poinformuj o swoim odmiennym zdaniu;
  • zapytaj, czy twoja odpowiedź jest dla indagującego Cię satysfakcjonująca.

Zachowania wobec pacjenta z zaburzeniami depresyjnymi

Zaburzenia depresyjne to zespół objawów chorobowych występujących w przebiegu chorób i stanów afektywnych. Ich wachlarz jest liczny i zróżnicowany. Zalicza się do nich: obniżenie nastroju (od smutku do przygnębienia), stopniową utratę radości życia i odczuwania przyjemności, zmniejszenie wrażliwości na bodźce emocjonalne (apatia), stopniową utratę dotychczasowych zainteresowań, trudności w podejmowaniu różnych czynności i działań, aż do skrajnego zaniechania tych czynności, utratę energii życiowej, przewlekłe zmęczenie z ograniczeniem codziennej aktywności, myślenie depresyjne (pesymistyczna ocena własnej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości), utratę poczucia własnej wartości, zaniżoną samoocenę, poczucie bycia bezwartościowym, niepotrzebnym, rzadziej urojenia depresyjne, lęk. W skrajnych przypadkach nasilone myśli i tendencje samobójcze, które są stanem bezpośredniego zagrożenia zdrowia i życia. Leczenie zaburzeń depresyjnych prowadzi się w poradniach zdrowia psychicznego, gabinetach psychiatrycznych oraz dziennych i stacjonarnych oddziałach psychiatrii, gabinetach psychologów. Ale ważną rolę może odegrać także codzienna komunikacja z osobą cierpiącą na zaburzenia depresyjne. Poniżej przedstawiam jej podstawowe zasady.

Co warto robić?

  • budować zaufanie;
  • okazywać akceptację, szacunek, zrozumienie (empatia): Widzę , że jesteś rozgoryczony, masz do tego prawo...;
  • okazywać zainteresowanie: Wyglądasz na zmęczonego, czy mogę spytać, jak się masz?, Mam wrażenie, że nie najlepiej się czujesz. Czy tak?;
  • uważnie słuchać, nie zagadywać ciszy, nie ponaglać, pozwalać na swobodne wypowiadanie się;
  • doceniać (nawet jeśli chwalone rzeczy są niewielkie);
  • ostrożnie pobudzać do aktywności i współdziałania;
  • zachęcać do zmiany otoczenia (spacer, wyjazd);
  • jeśli dostrzeżesz nasilone myśli i tendencje samobójcze, trzeba bezwzględnie zgłosić się w trybie natychmiastowym do lekarza psychiatry.

Czego warto unikać?

Nie mając wiedzy, ale także podświadomie uciekając od trudnego problemu, jakim jest depresja, sięgamy po wypowiedzi tylko pozornie pomagające rozmówcy. W rzeczywistości budujemy bariery, które tylko potęgują poczucie izolacji i cierpienia. To tzw. bariery komunikacyjne:

  • pocieszanie: Nie martw się Krzysztof, teraz wiele osób choruje na depresję;
  • wypytywanie (wścibstwo): No jak się czujesz, byłeś u psychiatry, jak poszło, o co cię pytał? Co mu powiedziałeś? Co teraz stosujesz?;
  • użalanie się: Tak bardzo się o Ciebie martwię. Odpocznij trochę, weź parę dni urlopu. Musisz zacząć się leczyć...;
  • psychologizowanie: Odkąd pamiętam, zawsze się we wszystko angażowałeś całym sobą, za szybko się spalasz, wszystko bierzesz do siebie. Kto wie, czy nie jest to związane z dążeniem do doskonałości...;
  • filozofowanie: Takie jest życie – raz na wozie, raz pod wozem, po burzy wychodzi słońce.

Szkodzimy także: nachalnie pobudzając do aktywności; zadając pytania o powody przygnębienia (na to pytanie nie można udzielić żadnej sensownej odpowiedzi); zagadując ciszę.

Podsumowanie

Skuteczność Państwa zachowań, w odpowiedzi na zachowania wykraczające poza ramy „normalności”, zależy nie tylko od znajomości schematów komunikacyjnych czy doświadczenia, ale przed wszystkim od tego, czy potraficie kontrolować siebie samych – własne emocje, myśli, zachowania oraz od Państwa postawy wobec innych (pożądaną jest postawa asertywna oparta na odpowiedzialności, partnerstwie, poszanowaniu godności). Dzięki umacnianiu ww. obszarów tylko nieliczne „nietypowe” zachowania będą źródłem niepewności, a satysfakcja z wykonywanej pracy będzie większa.

Piśmiennictwo

  1. Pużyński S. red.: Leksykon psychiatrii, Warszawa: PZWL, 1993.
  2. Pużyński S. Choroba psychiczna – problemy z definicją oraz miejscem w diagnostyce i regulacjach prawnych, „Psychiatria Polska”, 41 (3), s. 299-308, 2007.
  3. Król-Fijewska M. Stanowczo, łagodnie, bez lęku, GWP, Gdańsk 2003.
  4. McKay M., Davis M., Fanning P., Sztuka skutecznego porozumiewania się. GWP, Gdańsk 2004.
  5. Buijssen H., Depresja. Poradnik dla przyjaciół i rodziny. WAM, Kraków 2012.
  6. Wilczek-Rużyczka E., Komunikowanie się z chorym psychicznie, Wydawnictwo Czelej, Lublin 2007.