logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 38 gości 
Nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego - PRAWA CHORYCH Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI/OSOBOWOŚCI, a obowiązki i uprawnienia lekarzy w świetle obowiązujących regulacji prawnych Drukuj
Ocena użytkowników: / 0
SłabyŚwietny 

PRAWA CHORYCH Z ZABURZENIAMI

PSYCHICZNYMI/OSOBOWOŚCI,

a obowiązki i uprawnienia lekarzy w świetle obowiązujących regulacji prawnych

Wstęp

Pojęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego1 i odnosi się to do osoby: a. chorej psychicznie (wykazującej zaburzenia psychotyczne), b. upośledzonej umysłowo, c. wykazującej inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem wiedzy medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych, a osoba ta wymaga świadczeń zdrowotnych lub innych form pomocy i opieki niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym lub społecznym.

Obowiązki i uprawnienia lekarzy w zakresie leczenia pacjentów psychiatrycznych

Zgodnie z Ustawą z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego oraz Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 13.07.2012 r. w sprawie szczegółowego sposobu postępowania w sprawie przyjęcia oraz wypisania ze szpitala psychiatrycznego2, przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego może nastąpić: 1. na podstawie zgody; 2. bez zgody, tj.: w trybie nagłym, w trybie wnioskowym.

Po pierwsze, w odniesieniu do unormowań prawnych dotyczących przyjęcia takiego pacjenta za zgodą, należy podkreślić, że lekarz stwierdza wskazania do przyjęcia na podstawie (art. 22 tejże ustawy):

  • ważnego skierowania do szpitala;
  • w nagłych przypadkach, w szczególności w przypadku braku możliwości uzyskania pomocy lekarskiej przed zgłoszeniem się do szpitala, osoba z zaburzeniami psychicznymi może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego, za jej pisemną zgodą, bez skierowania;
  • przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie lub osoby upośledzonej umysłowo niezdolnej do wyrażenia zgody lub stosunku do przyjęcia do szpitala psychiatrycznego i leczenia następuje po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby;
  • przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby małoletniej lub ubezwłasnowolnionej całkowicie następuje za pisemną zgodą jej przedstawiciela ustawowego. Jeżeli przyjęcie do szpitala dotyczy osoby małoletniej powyżej 16 roku życia lub osoby pełnoletniej całkowicie ubezwłasnowolnionej, zdolnej do wyrażenia zgody, jest wymagane również uzyskanie zgody tej osoby na przyjęcie.

Po drugie, przypadki przyjęcia pacjenta do szpitala psychiatrycznego – bez zgody – reguluje art. 22 ust. 2, 23 ust. 1 i 24 ust. 1 omawianej ustawy3. Osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody tylko wtedy, gdy:

  • jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. O przyjęciu do szpitala osoby postanawia lekarz wyznaczony do tej czynności, po osobistym jej zbadaniu i zasięgnięciu w miarę możliwości opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Przyjęcie do szpitala wymaga zatwierdzenia przez ordynatora, w ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia. Kierownik szpitala zawiadamia sąd opiekuńczy miejsca siedziby szpitala w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia;
  • osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie. Pobyt w szpitalu nie może trwać dłużej niż 10 dni;
  • w przypadkach nagłych osoba chora psychicznie lub osoba upośledzona umysłowo niezdolna do wyrażenia zgody lub stosunku do przyjęcia do szpitala psychiatrycznego i leczenia, może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez wcześniejszego uzyskania zgody sądu opiekuńczego. Wówczas lekarz przyjmujący tę osobę ma obowiązek zasięgnięcia pisemnej opinii innego lekarza, w miarę możliwości psychiatry, albo pisemnej opinii psychologa. Słusznie zauważa E. Trybulska-Skoczelas, że konkretne przejawy zagrażającego zachowania muszą wystąpić w czasie poprzedzającym moment podejmowania decyzji o przyjęciu do szpitala4.

W odniesieniu do postępowania w trybie wnioskowym, na podstawie art. 29 przedmiotowej ustawy, charakterystycznym jest, że do złożenia takiego wniosku, niezbędnego dla wszczęcia leczenia osób z zaburzeniami psychicznymi/osobowości uprawnionymi są: krewni w linii prostej (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, dzieci, wnuki); małżonek; rodzeństwo (również przyrodnie i rodzeństwo pozamałżeńskie); przedstawiciel ustawowy osoby chorej psychicznie; osoby sprawujące faktyczną opiekę, przez którą należy rozumieć, powtarzając za I. Ignatowiczem, „rzeczywiste zajmowanie się sprawami osoby, która sama czynić tego nie może, i pomoc udzielana jest jej bez żadnej podstawy prawnej”5; organ spraw pomocy społecznej.

Niemniej jednak należy zauważyć, że takie przyjęcie może nastąpić jedynie na podstawie wniosku złożonego do sądu m.in. wraz z zaświadczeniem lekarskim i świadectwem wydanym przez lekarza psychiatrę. Oczywiście złożenie wniosku jest uzasadnione jedynie wówczas gdy:

  • dotychczasowe zachowanie takiej osoby wskazuje, że jej nieprzyjęcie do szpitala może skutkować pogorszeniem stanu zdrowia psychicznego;
  • występuje po stronie takiej osoby niezdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, a leczenie może przynieść poprawę jej stanu zdrowia psychicznego.

Prawa pacjenta psychiatrycznego

Prawa pacjenta psychiatrycznego regulowane są m.in. przez Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 stycznia 2006 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu działania Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego6. Niezwykle istotne jest, że rzecznik praw pacjenta szpitala psychiatrycznego posiada kompetencje m.in. w zakresie: 1. przyjmowania ustnych i pisemnych skarg pacjenta; 2. zapewnienia pacjentowi pomocy prawnej i dostępu do informacji prawnej.

Należy podkreślić, że ochrona, jaką sprawuje rzecznik, jest bardzo szeroka, bowiem wykonuje on czynności zarówno na oddziałach psychiatrycznych w szpitalach ogólnych, klinikach psychiatrycznych, sanatoriach dla osób z zaburzeniami psychicznymi i innych podmiotach leczniczych sprawujących całodobową opiekę psychiatryczną lub odwykową. Co więcej, jak podkreśla J. Bujny, także ustawa o ochronie zdrowia psychicznego stoi na straży ochrony praw tych pacjentów7.

Nadto jeżeli pacjent żąda, aby lekarz nie udzielał mu informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych metodach diagnostycznych i leczniczych oraz rokowaniu, rozpoznanie zgodnie z art. 9 ust. 4 Ustawy z dnia 06.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta8, należy wpisać do dokumentacji, m.in. w historii zdrowia i choroby oraz karcie informacyjnej, w języku łacińskim.

Również Rekomendacja R(83) 2 Komitetu Ministrów Rady Europy o ochronie praw osób cierpiących na zaburzenia umysłowe i umieszczonych w charakterze pacjentów przymusowych9, gwarantuje takim osobom, w trakcie toczącego się postępowania, m.in. realną możliwość wysłuchania przez sędziego, który posiada ważną kompetencję, jaką jest wysłuchanie takiej osoby. Zatem niewątpliwie takie rozwiązanie stanowi podstawę do rzetelnej oceny podstaw prawnych i niezależności takiego postępowania.

Zasady stosowania przymusu bezpośredniego wobec osób z zaburzeniami psychicznymi/osobowości

Pewnym ograniczeniem praw takich pacjentów, jednakże koniecznym dla ratowania ich życia i zdrowia, jest przymus bezpośredni. Użycie przymusu bezpośredniego reguluje zarówno Ustawa z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, jak i Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28.06.2012 r. w sprawie sposobów stosowania i dokumentowania zastosowania przymusu bezpośredniego oraz dokonywania oceny jego stosowania10 oraz w sposób pośredni Ustawa z dnia 05.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty11.

Należy zauważyć, że przymus bezpośredni12 mogą stosować: lekarz, pielęgniarka oraz ratownik medyczny. Niemniej jednak osobą uprawnioną do zastosowania przymusu bezpośredniego w pierwszej kolejności jest zawsze lekarz.

Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przymus bezpośredni wobec osób z zaburzeniami psychicznymi, przy wykonywaniu czynności przewidzianych w niniejszej ustawie, można stosować tylko wówczas, gdy przepisy tejże ustawy po pierwsze do tego upoważniają albo po drugie osoby te:

1. dopuszczają się zamachu przeciwko:

a. życiu lub zdrowiu własnemu lub innej osoby lub
b. bezpieczeństwu powszechnemu, lub

2. w sposób gwałtowny niszczą lub uszkadzają przedmioty znajdujące się w ich otoczeniu, lub poważnie zakłócają lub uniemożliwiają funkcjonowanie podmiotu leczniczego.

Przymus bezpośredni zgodnie z art. 3 pkt 6 Ustawy z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego może być stosowany poprzez użycie następujących środków:

  • przytrzymania – polegającego na doraźnym, krótkotrwałym unieruchomieniu osoby z użyciem siły fizycznej;
  • przymusowego zastosowania leków – polegającego na doraźnym lub przewidzianym w planie postępowania leczniczego wprowadzeniu leków do organizmu osoby – bez jej zgody;
  • unieruchomienia – czyli obezwładnienia osoby z użyciem pasów, uchwytów, prześcieradeł, kaftana bezpieczeństwa lub innych urządzeń technicznych;
  • izolacji – umieszczenia osoby, pojedynczo, w zamkniętym i odpowiednio przystosowanym pomieszczeniu. Są to jedynie środki, które mogą być stosowane przez lekarza lub pielęgniarkę, zawsze jednak zgodnie z wyborem najmniej uciążliwego i z zachowaniem szczególnej ostrożności oraz dbałości o dobro osoby, wobec, której są stosowane. Zakres tych środków przymusu bezpośredniego należy uznać za wystarczający, szczególnie zważywszy na, powtarzając za M. Boratyńską, „zasadę minimalizacji rozmiarów i negatywnych następstw ich stosowania”13. Natomiast zdaniem D. Karkowskiej „w przypadku stosowania przymusu bezpośredniego należy ściśle przestrzegać warunków wskazanych w rozporządzeniu dotyczącym jego stosowania”14.

Co więcej, art. 18 ust. 6 Ustawy z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego wymienia sytuacje, w których może być użyty konkretny rodzaj przymusu. Zatem:

  • przytrzymanie, przymusowe podanie leku, unieruchomienie lub izolacja mogą zostać zastosowane wobec osoby, która dopuszcza się zamachu przeciwko życiu lub zdrowiu własnemu lub innej osoby lub bezpieczeństwu powszechnemu;
  • przetrzymanie lub przymusowe podanie leku mogą zostać zastosowane wobec osoby, która poważnie zakłóca lub uniemożliwia funkcjonowanie podmiotu leczniczego lub jednostki organizacyjnej pomocy społecznej;
  • przetrzymanie lub unieruchomienie mogą zostać zastosowane w sytuacji, gdy przymus bezpośredni stosuje osoba inna niż lekarz.

Zakończenie

Reasumując, należy stwierdzić, że do innych podstawowych obowiązków lekarza diagnozującego pacjenta chorego psychicznie, należy także obowiązek poszanowania każdego człowieka oraz zachowania w tajemnicy informacji związanych z takim pacjentem.

Jolanta Pacian
Doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, absolwentka studiów magisterskich kierunku prawo na Wydziale Prawa i Administracji UMCS w Lublinie oraz studiów doktoranckich kierunku prawo na Wydziale Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL Jana Pawła II w Lublinie, absolwentka studiów podyplomowych Zarządzanie Zakładami Opieki Zdrowotnej oraz Ochrona Własności Intelektualnej, specjalistka prawa medycznego, autorka licznych publikacji krajowych i zagranicznych z zakresu prawa medycznego i ochrony własności intelektualnej

Przypisy

  1. Dz. U. z 1994, nr 111, poz. 535 z późn. zm.
  2. Dz. U. z 2012, poz. 854.
  3. T. Dukiet-Nagórska, Stan wyższej konieczności w działalności lekarskiej, Prawo i Medycyna 2005, nr 19, s. 22.
  4. E. Trybulska-Skoczelas, Prawo rodzinne i opiekuńcze – akty pozakodeksowe; wykład: Czwartki radcowskie, OIRP w Warszawie, 24.01.2011 r.
  5. I. Ignatowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 1993, s. 666.
  6. Dz. U. 2006, nr 16, poz. 126.
  7. J. Bujny, Prawa pacjenta między autonomią a paternalizmem, Warszawa 2007, s. 256.
  8. T.j. Dz. U. z 2012, nr 52, poz. 159 z późn. zm.
  9. Rekomendacja zawarta w: Europejskie Standardy Bioetyczne. Wybór materiałów, oprac. T. Jasudowicz, Toruń 1998, s. 77-80; Deklaracja Hawajska Stowarzyszenia Psychiatrycznego z dnia 10.07.1983 r.oraz Deklaracja Madrycka z dnia 25.08.1996 r.
  10. Dz. U. z 2012, poz. 740.
  11. T.j. Dz. U. z 2015, poz. 464 z późn. zm.
  12. K. Kordel, J. Skrzypczak, Konieczne ograniczenie praw pacjenta – przymus leczenia, LEX 2016/el.
  13. M. Boratyńska, P. Konieczniak, Prawa pacjenta, Difin, Warszawa 2001, s. 423.
  14. D. Karkowska, Prawo ochrony zdrowia w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2008, s. 84.
 

Zaloguj się aby komentować.