logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 12 gości 
Pacjent 65+ w codziennej praktyce lekarskiej - TELEMEDYCYNA WIEKU PODESZŁEGO: JAKI MAMY KLIMAT? Drukuj
Ocena użytkowników: / 3
SłabyŚwietny 

TELEMEDYCYNA WIEKU PODESZŁEGO: JAKI MAMY KLIMAT?

Nowoczesne technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT – Information and Communication Technologies) zmieniają oblicze współczesnej praktyki klinicznej. Przykładem mogą być coraz liczniejsze zastosowania rozwiązań telemedycznych umożliwiających zdalny transfer danych medycznych oraz obrazowych pacjenta do centrów konsultacyjnych. Większe upowszechnienie telemedycyny ma szczególne znaczenie w kontekście szybko postępującego procesu starzenia się populacji europejskiej oraz zachodzących zmian w strukturze potrzeb zdrowotnych i wymaganiach wobec sektora zdrowia.

Mariusz Kielar                                                                                                                                                                                  pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, pasjonat nowoczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych w opiece zdrowotnej, dziennikarz medyczny, muzyk. (Fot. z archiwum autora)Ocena trendów demograficznych oraz wyniki prowadzonych badań nad dynamiką zmian struktury wiekowej Europejczyków wskazują na trwający proces geriatryzacji społeczeństwa europejskiego. Z danych ONZ wynika, że na przestrzeni ostatnich dekad liczba osób w wieku powyżej 60 roku życia zwiększyła się z ok. 200 mln w 1950 roku do 590 mln w 2000 roku, a w 2025 roku szacowana liczba seniorów w tym przedziale wiekowym ma przekroczyć próg 1 miliarda [1]. Aktualnie najszybciej zwiększa się liczebność populacji osób powyżej 80 roku życia: szacuje się, że w latach 2000 - 2050 może ona wzrosnąć nawet czterokrotnie, co potwierdzają także statystyki demograficzne opisujące proces starzenia się populacji w naszym kraju. Podczas gdy jeszcze w latach 30-tych XX wieku populacja osób powyżej 65 roku życia stanowiła 4,8% ogółu ludności Polski, w 2012 roku odsetek ten wzrósł do poziomu 13,8%. Szacunkowa prognoza demograficzna ONZ dla Polski na lata 2000-2050 zakłada następujące przyrosty liczby osób w poszczególnych grupach wiekowych: o 52,8% (w grupie wiekowej 60-64 lata), o 74,7% (w grupie wiekowej 75-79 lat) oraz aż o 155,2% (w grupie wiekowej 80 i więcej lat) [2]. Jednocześnie z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że obecnie w Polsce żyje ok. miliona osób powyżej 80 roku życia, zaś ok. 19,2% naszego społeczeństwa stanowią osoby powyżej 60 roku życia [3]. Prognozowana liczba osób powyżej 65 roku życia w 2050 roku szacowana jest nawet na 31% ogółu ludności Polski [4]. Dzięki wydłużaniu się tzw. spodziewanej długości życia mamy jednak szansę dożyć jeszcze późniejszej starości – szacuje się, że nawet co druga osoba urodzona od początku XXI wieku w krajach takich, jak Francja, Niemcy, Włochy, Anglia, USA, Kanada i Japonia osiągnie wiek 100 lat [5].

Tak duża dynamika procesu starzenia się społeczeństw oraz niekorzystne prognozy społeczno-demograficzne na najbliższe lata wymuszają zmiany w zakresie struktury zgłaszanych potrzeb zdrowotnych oraz wymagań wobec współczesnego modelu sektora opieki zdrowotnej. W populacji osób starszych systematycznie wzrasta zapotrzebowanie na usługi zdrowotne spowodowane m.in. wzrostem zapadalności na choroby przewlekłe, polipragmazją, wielochorobowością, a także często wczesną inwalidyzacją oraz niepełnosprawnością pacjentów w wieku podeszłym [6]. Dlatego współczesne systemy opieki zdrowotnej powinny wypracowywać sposoby organizowania i adresowania świadczeń zdrowotnych z uwzględnieniem potrzeb i problemów zdrowotnych specyficznych dla wieku podeszłego. Aby wyjść naprzeciw temu wyzwaniu potrzebne są skoordynowane, uzasadnione finansowo wysiłki organizacyjne sprzyjające stopniowemu przechodzeniu z instytucjonalnego formatu opieki medycznej na rzecz indywidualnej opieki zdrowotnej nad osobą starszą. Pomocne w realizacji tego celu powinno być wbudowanie mechanizmów wsparcia funkcji socjalnych oraz opiekuńczych. Większa integracja w zaspokajaniu potrzeb zdrowotnych starzejącej się populacji wpisuje się także w szerszą koncepcję tzw. srebrnej gospodarki (silver economy). Zakłada ona z jednej strony konieczność większego dostosowania obecnego rozwoju gospodarczego do wymagań osób starszych, z drugiej zaś wyraża przekonanie, że dzięki zachodzącym zmianom struktury potrzeb społecznych i zwiększonej aktywności starzejącej się populacji możliwe będzie uzyskanie wzrostu gospodarczego [7]. Warunkiem powodzenia takiego podejścia ma być zapewnienie systemowej efektywności poprzez m.in. szersze, niż dotychczas wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych, w tym telemedycyny.

Spośród licznych korzyści uzyskiwanych dzięki zastosowaniu nowoczesnych rozwiązań informatycznych w sektorze zdrowia wymienia się najczęściej możliwość prowadzenia interaktywnej komunikacji między pacjentem a lekarzem, skrócenie czasu oczekiwania na usługę zdrowotną, większą efektywność procesów diagnostycznych i działań profilaktycznych, możliwość skuteczniejszego zarządzania chorobami chronicznymi oraz bardziej racjonalnego wydatkowania środków publicznych przeznaczanych na działalność placówki medycznej [8]. W kontekście omawianych problemów związanych ze starzeniem się populacji europejskiej największymi zaletami nowoczesnych rozwiązań technologicznych wdrażanych w obszarze opieki zdrowotnej wydają się być wszechstronne wsparcie dla osób w wieku podeszłym (assisted living), a także zapewnienie seniorom dostępu do kwalifikowanego personelu medycznego – w miejscu i w czasie, gdzie jest to potrzebne [8]. Aktualnie wiele krajów europejskich decyduje się na zmniejszenie wolumenu łóżek szpitalnych z równoczesnym zwiększeniem dostępności do świadczeń zdrowotnych realizowanych w ramach poradni specjalistycznych, w których lekarze mają do dyspozycji m.in. nowoczesne rozwiązania telemedyczne znacząco przyśpieszające diagnostykę oraz postępowanie terapeutyczne [9]. Choć inicjatywy państw członkowskich mające na celu zwiększenie dostępności nowoczesnych technologii teleinformatycznych w sektorze zdrowia wyznaczają właściwy kierunek działań Wspólnoty w sytuacji recesji demograficznej, wiele wątpliwości wzbudza ich ekonomiczne uzasadnienie. Dlatego też oraz częściej słychać postulaty, w których domaga się finansowania ze środków były jedynie tych rozwiązań technologicznych, które mogą wykazać się udowodnioną efektywnością kliniczną i kosztową, nie zaś technologii najnowszej generacji czy o największym udziale rynkowym. Tym samym relacja spodziewanych korzyści diagnostyczno-terapeutycznych do ponoszonych nakładów na finansowanie takich rozwiązań staje się znaczącym kryterium wpływającym na dostępność technologii medycznych dla pacjentów. Warto jednak pamiętać, że brak postępu w wypracowaniu nowoczesnego modelu świadczenia usług zdrowotnych wykorzystujących nowoczesne rozwiązania technologiczne (m.in. w obszarze telemedycyny) za przystępną cenę może zagrozić ekonomicznym fundamentom społecznego modelu Unii Europejskiej w perspektywie najbliższych piętnastu latach [10,11].

Opieka geriatryczna na odległość

Konsekwencją szybkiego starzenia się populacji jest m.in. zwiększona częstość występowania chorób przewlekłych. Uważa się, że nawet w przypadku 80% populacji osób w wieku podeszłym występuje przynajmniej jedna choroba chroniczna i/lub problemy związane z przebytym wcześniej urazem bądź wypadkiem zwiększające ryzyko niepełnosprawności, a nawet trwałego kalectwa nawet u połowy pacjentów [12]. Zapewnienie profesjonalnej opieki nad pacjentem w wieku podeszłym z aktywną chorobą przewlekłą (i/lub kilkoma chorobami występujących jednocześnie) wiąże się z wieloma trudnościami terapeutycznymi. Prowadzenie takiego pacjenta wymaga bowiem przezwyciężania braku jego pełnej współpracy z terapeutą, niesystematyczności leczenia, a także braku właściwej motywacji ze strony pacjenta do zmiany swojego stylu życia. Specyficzne dla podeszłego wieku zapominanie bieżących informacji, w tym zaleceń lekarskich oraz stosunkowo łatwa rezygnacja z podjętego leczenia w sytuacji subiektywnego przekonania o jego bezcelowości lub niepowodzeniu, powoduje konieczność regularnego powtarzania przez lekarza zleconych wskazań terapeutycznych, a także ciągłego motywowania pacjenta do kontynuacji leczenia [8]. Warto podkreślić, że trudności te dotyczą najczęściej pacjentów ze stwierdzoną chorobą (bądź chorobami) zaliczanymi do tzw. grupy schorzeń zależnych od wieku (off-aging). Zalicza się do nich m.in. otępienie w przebiegu choroby Alzheimera oraz inne neurodegeneracyjne choroby mózgu (częstość ich występowania w populacji osób w wieku 60 – 80 lat zwiększa się ponad trzydziestokrotnie!), udary i stany poudarowe, depresję, niewydolność serca, naczyniowe powikłania miażdżycy, chorobę zwyrodnieniową stawów, nowotwory, nietrzymanie moczu, osteoporozę, upadki, złamania kości i wiele innych schorzeń [12,13]. W większości przypadków prowadzą one u pacjenta geriatrycznego do istotnych ograniczeń sprawności fizycznej oraz intelektualnej, które nasilają konsumpcję świadczeń zdrowotnych i opiekuńczych dostępnych w ramach modelu instytucjonalnego. Aby skorzystać z konwencjonalnych usług zdrowotnych konieczne jest fizyczne dotarcie osoby starszej do ośrodka zdrowia, co stanowi barierę nie tylko uciążliwą, ale czasem wręcz niemożliwą do pokonania z uwagi m.in. na różnego rodzaju dysfunkcje wieku podeszłego. Odrębną kwestią związaną z przyjętymi obecnie rozwiązaniami organizacyjnymi w systemie opieki zdrowotnej pozostaje ciągle ograniczona dostępność pacjenta do leczenia specjalistycznego czy też brak możliwości korygowania leczenia bez przeprowadzenia stacjonarnej konsultacji medycznej [8].

Praktyczną odpowiedź na potrzebę reorganizacji dotychczasowego modelu dostępności do świadczeń zdrowotnych i opiekuńczych w starzejącej się populacji pacjentów może stanowić koncepcja telemedycznej opieki geriatrycznej. Wykorzystuje ona nowoczesne technologie transferu danych medycznych i obrazowych do ośrodków konsultacyjnych oraz systemy zdalnego kontaktu z osobami wymagającymi stałego nadzoru medycznego w środowisku domowym. Jednak próba jednoznacznej interpretacji, czym w istocie jest telemedycyna, napotyka na pewne ograniczenie, a sam termin w ustawodawstwie krajowym nie posiada uzgodnionej, jednolitej definicji.

 

Tab. 1. Wybrane cele stosowania systemów telemedycznych w opiece senioralnej

możliwość przebywania osoby starszej w

środowisku domowym tak długo, jak to

możliwe

- postulat zgodny z wolą większości seniorów

- opieka domowa jest bardziej efektywna

kosztowo, niż tradycyjna opieka instytucjonalna

bardziej efektywny sposób realizacji potrzeb

zdrowotnych pacjenta w wieku podeszłym

dzięki odpowiedniej alokacji personelu opieki

- możliwość elastycznego zarządzania zasobami

ludzkimi (personel opieki formalnej,

opiekunowie – członkowie rodzin pacjenta) w

odniesieniu do indywidualnych potrzeb

zdrowotnych osoby starszej

realne szansa na zwiększenie postrzeganej

jakości życia osoby starszej

- dotyczy zarówno osób starszych, jak również ich opiekunów – członków rodzin

 

potencjał w zakresie redukcji kosztów

prowadzonej opieki nad osobą starszą

- ograniczenie czasu hospitalizacji

- prewencja opieki szpitalnej

- oczekiwana alternatywa dla osobistych wizyt

kontrolnych osoby starszej (często z

trudnościami narządu ruchu i innymi

dysfunkcjami )

zwiększenie funkcjonalności osoby starszej ze

stwierdzoną chorobą przewlekłą

- indywidualnie opracowywanymodel leczenia w

oparciu o wyniki bieżącego monitorowania

stanu zdrowia

- większe prawdopodobieństwo uzyskania

pożądanego efektu terapeutycznego oraz

poprawy jakości życia

możliwość zapewnienia większej

samodzielności osobie starszej

- poprawa niezależnego funkcjonowania

pacjenta w środowisku domowym

stymulacja aktywności społecznej osoby

starszej

- mobilizacja do zwiększenia integracji społecznej

wpływającej na postrzeganą jakość życia

Źródło: ICT i osoby starsze. Badanie europejskie użytkowników, rynków i technologii. Stowarzyszenie „Miasta w Internecie”, 2011 (modyfikacja własna)

Najczęściej pod tym pojęciem rozumie się „transfer informacji medycznych z jednego odległego miejsca do innego, który wykorzystuje elektroniczną komunikację w celu prewencji chorób, utrzymania zdrowia, zapewnienia i monitoringu opieki zdrowotnej pacjenta, edukacji pacjentów i osób świadczących im opiekę zdrowotną, a także wparcia pracowników opieki zdrowotnej z innych dyscyplin. To zdalna medyczna diagnoza, konsultacja i leczenie, które można zastosować synchronicznie (w czasie rzeczywistym) lub asynchronicznie” [14] lub „formę wymiany informacji medycznych pomiędzy dwoma stronami, przebiegającej przy wykorzystaniu narzędzi telekomunikacyjnych, której celem jest poprawa stanu zdrowia pacjenta” [15]. Telemedycyna wprowadza wiele innowacyjnych kategorii usług medycznych (telekonsultacje, telediagnostyka, telenauczanie, telezabiegi/teleoperacje), rewolucjonizuje także formę sprawowania opieki medycznej nad pacjentem w wieku senioralnym (teleopieka) [16]. Choć wymienione powyżej korzyści zdalnej opieki medycznej i telemonitorowania odnoszą się do ogółu pacjentów, to właśnie osoby starsze z racji specyficznych dla wieku potrzeb zdrowotnych oraz wielu występujących w tym okresie życia ograniczeń postrzegane są jako główni adresaci teleopieki. W perspektywie uwzględniającej powyższe założenia do najważniejszych obszarów telemedycznej opieki geriatrycznej należą dedykowane systemy teleopieki (poszerzone o telemedyczną opiekę domową), a także telekardiologia, telediabetologia oraz telerehabilitacja [12]. Współcześnie istnieje kilka możliwości prowadzenia ciągłego nadzoru z wykorzystaniem technologii zdalnego monitorowania pacjenta różniących się stopniem zaawansowania oraz zakresem oferowanych funkcjonalności użytkowych. System zdalnej opieki (teleopieki) bazuje na stosunkowo prostym i dość szeroko rozpowszechnionym modelu powiadamiania alarmowego za pomocą różnego rodzaju czujników oraz detektorów [17]. Zasadniczo wyróżnia się trzy generacje rozwiązań z zakresu teleopieki funkcjonujących w oparciu o taki właśnie model. Systemy pierwszej generacji składają się przeważnie z trzech komplementarnych elementów, tj. nadajnika umożliwiającego wezwanie pomocy (np. przycisk alarmowy w ergonomicznej formie np. bransoletki lub wisiorka noszonego przez osobę monitorowaną), uruchamianego przez nadajnik terminala z funkcją inicjowania rozmowy głosowej oraz centrum operacyjnego, do którego zostaje wysłany sygnał alarmowy.

Telemedycyna w warunkach deficytu kadry medycznej

Być może katalizatorem zmian na rzecz upowszechnienia zastosowań narzędzi telemedycznych w perspektywie opieki nad pacjentami geriatrycznymi okaże się narastający deficyt kadry opieki zdrowotnej tj. personelu medycznego i pielęgniarskiego powodujący trudności związane z zabezpieczeniem możliwości realizacji opieki stacjonarnej w dotychczasowym kształcie. Przy wciąż rosnącym zapotrzebowaniu na usługi medyczne, planowanym zmniejszeniu przychodów ze składki na powszechne obowiąz­kowe ubezpieczenie zdrowotne oraz eskalowanym deficycie zasobów wykwalifikowanej kadry medycznej ten ostatni problem może rzutować na stopniowe pogorszanie dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej w Polsce. Biorąc pod uwagę ogólną liczbę lekarzy w przeliczeniu na 1000 mieszkańców nasz kraj plasuje się w ścisłym ogonie Europy – pod tym względem Polska zajmuje ostatnie miejsce spośród krajów Unii Europejskiej. Miarą dostępności do usług medycznych realizowanych w tradycyjny sposób stanowią także istotne różnice w geograficznym rozmieszczeniu lekarzy w poszczegól­nych województwach – w za­leżności od województwa zawierają się w przedziale od 1,52 lekarzy na 1000 mieszkańców do 2,56 lekarza na 1000 mieszkańców [18].

Tab. 2. Praktykujący lekarze na 1000 osób w 2000 roku oraz w 2012 roku


Źródło: Health at Glance: Europe 2014, OECD

 

Sytuacji tej nie poprawiło znaczne zwiększenie w ostatnich latach liczby absolwentów wydziałów lekar­skich w Polsce [19]. Co więcej, dokonująca się zmiana struktur potrzeb zdrowotnych oraz wymagań wobec sektora zdrowia na skutek m.in. obserwowanego wzrostu zapadalności na choroby przewlekłe oraz wielochorobowości występującej w populacji osób starszych wymuszają konieczność wypracowania nowego modelu świadczenia usług zdrowotnych.

Podsumowanie

Postępujące starzenie się społeczeństwa powodujące zmiany potrzeb zdrowotnych populacji osób starszych to wyzwanie, które w chwili obecnej wydaje się przekraczać zakres dotychczasowych możliwości zapewnienia zintegrowanej opieki zdrowotnej i społecznej dla polskich pacjentów w wieku senioralnym. Dlatego wybrane powyżej przykłady rozwiązań telemedycznych mogą być postrzegane jako cenne uzupełnienie – a w pewnych obszarach być może nawet jako obiecującą alternatywę – dla instytucjonalnego systemu opieki zdrowotnej. Co więcej, praktyczne korzyści funkcjonowania systemów teleopieki, telekardiologii, telediabetologii oraz telerehabilitacji w rozumieniu użytecznego, inteligentnego wsparcia dla osób w wieku podeszłym łączy wspólny mianownik, którym jest poczucie komfortu oraz bezpieczeństwa zdrowotnego wraz z możliwości uzyskania odpowiedniego świadczenia zdrowotnego i/lub pozostawania pod stałą opieką specjalisty bezpośrednio w swoim mieszkaniu. Prowadzenie zdalnych konsultacji czy sprawowanie zdalnej opieki medycznej nad pacjentem w wieku podeszłym pozostającym w swoim środowisku domowym wychodzi naprzeciw potrzebom zdrowotnym oraz chęci utrzymania dobrej jakości życia osób starszych. Osiągana w ten sposób korelacja pomiędzy możliwościami dynamicznie rozwijających się technologii teleinformatycznych a coraz silniej zgłaszanymi potrzebami w zakresie świadczeń opieki zdrowotnej w grupie osób starszych z problemami zdrowotnymi sprzyja dodatkowo zwiększeniu skuteczności działań lekarskich, szybkości i trafności diagnostyki, jak również lepszej organizacji opieki nad pacjentem [20]. Wydaje się, że wypracowanie nowego podejścia do zastosowań technologii telemedycznych w opiece nad osobami starszymi będzie realne, o ile rosnącej świadomości społecznej w tym obszarze towarzyszyć będzie skuteczna mobilizacja polityków zdrowotnych do opracowania planu wdrożeń najpilniejszych rozwiązań zdalnej opieki geriatrycznej w Polsce. Pozostaje mieć nadzieję, że zmienne warunki pogodowe w środowisku politycznym naszego kraju nie wpłyną znacząco na zmianę całego klimatu dla realizacji założeń opieki telemedycznej w grupie osób starszych.

Mariusz Kielar
Zakład Medycznych Systemów Informacyjnych Instytut Zdrowia Publicznego Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie


Piśmiennictwo:

  1. Międzynarodowy Plan Działań w Kwestii Starzenia się Społeczeństw, źródło internetowe: http://www.unic.un.org.pl/rozwoj_spoleczny/age2a.pdf, data dostępu: 10.01.2016 r.

  2. Kołomecka M., Wybrane problemy pulmonologiczne osób w wieku podeszłym, źródło internetowe: http://www.umed.pl/geriatria/pdf/wybrane_problemy_pulmonolgiczne.pdf , data dostępu: 11.01.2016 r.

  3. Grodzicki T., Parnicka A., Sulicka J., Terapia osób najstarszych — terra incognito. Czy badanie HYVET przyniesie odpowiedź na pytanie: jak leczyć nadciśnienie? Nadciśnienie Tętnicze 2008; 12(1): 60-66, źródło internetowe: http://czasopisma.viamedica.pl/nt/article/viewFile/12444/10281, data dostępu: 10.01.2016 r.

  4. Bujnowska-Fedak M., Zastosowanie usług telemedycznych w opiece nad ludźmi starszymi ze szczególnym uwzględnieniem ich postaw, potrzeb i oczekiwań w tym zakresie, prezentacja konferencyjna, źródło internetowe: http://www.telemedycyna.org/wp-content/uploads/2014/10/12-M.M.Bujnowska-Fedak-Bujnowska-Telemedycyna-w-s%C5%82u%C5%BCbie-ludzom-starszym.pdf, data dostępu: 11.01.2016 r.

  5. Kołomecka M., Aspekty demograficzne i zdrowotne w geriatrii, źródło internetowe: http://www.ptp.na1.pl/pliki/14_06_2010/PTP_PPT_Aspekty_w_Geriatrii.pdf, data dostępu: 12.01.2016 r.

  6. Kielar M., Teleopieka u progu starości. Ogólnopolski Przegląd Medyczny 2013; 12: 54-56

  7. Golinowska S., Srebrna gospodarka – element strategii rozwoju regionalnego, w: Starzejące się społeczeństwo: nowe wyzwania dla polityk publicznych. Małopolskie Studia Regionalne, Kraków 2014; 2-3/31-32: 17-29

  8. Czekierda Ł. i wsp.: Aplikacje telemedyczne (prezentacja). http://www.malopolska.pl/Lists/DocumentManager/oferty/Aplikacje%20Telemedyczne-AGH.pdf, data dostępu: 11.01.2016 r.

  9. Ryś A., Potrzebujemy zaufania, innowacji i współpracy, w: Starzejące się społeczeństwo: nowe wyzwania dla polityk publicznych. Małopolskie Studia Regionalne, Kraków 2014; 2-3/31-32: 13-16

  10. Badanie obszaru e-Zdrowie projektu „E-Podlaskie kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego województwa podlaskiego”, raport końcowy, 2011.

  11. IANIS (2004). A Guide to eHealth Applications for Regions. Brussels, eris@-The European Regional Information Society Association.

  12. Bujnowska-Fedak M.M., Tomczak M., Innowacyjne aplikacje telemedyczne i usługi e-zdrowia w opiece nad pacjentami w starszym wieku. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie 2013; 11(4): 302-317

  13. Hrynkiewicz J. (red), O sytuacji ludzi starszych. Rządowa Rada Ludności, Warszawa 2012; tom III: 151, źródło internetowe: http://bip.stat.gov.pl/gfx/bip/userfiles/_public/bip/organizacja/poz_sytuacji_ludzi_starszych_2012.pdf, data dostępu: 12.01.2016 r.

  14. Martyniak J. Podstawy informatyki z elementami telemedycyny. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009

  15. American Telemedicine Association, źródło internetowe: www.americantelemed.org/i4a/pages/index.cfm?pageid=1, data dostępu: 11.01.2016 r.

  16. Kielar M., Trąbka W., Romaszewski A., Uwarunkowania transgranicznych telekonsultacji medycznych w środowisku chmury obliczeniowej. Zeszyt Naukowy Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości, Kraków 2014; 33: 81-102.

  17. Turner K.J., McGee-Lennon M.R., Advances in telecare over the past 10 years. „Smart Homecare Technology and TeleHealth” 2013; 1:21-34.

  18. OECD, Regional Access to Health Database, 2011

  19. Czarnuch M. i wsp., Otoczenie regulacyjne telemedycyny w Polsce – stan obecny i nowe otwarcie, Warszawa, wrzesień 2015, źródło internetowe: http://www.dzp.pl/files/Publikacje/Otoczenie_Regulacyjne_Telemedycyny_w_Polsce.pdf.pdf, data dostępu: 14.01.2016 r.

  20. Ostrowska S.,Telemedycyna i internet medyczny – wpływ nowych środków komunikacji na relacje interesariuszy systemu ochrony zdrowia, źródło internetowe: http://www.ptzp.org.pl/files/konferencje/kzz/artyk_pdf_2010/118_Ostrowska_S.pdf, data dostępu: 13.01.2016 r.

  21. Kielar M., Telemedycyna w geriatrii: opieka na dziś, wyzwanie dla jutra. Ogólnopolski Przegląd Medyczny 2015; 4: 14-22.

 

Zaloguj się aby komentować.