logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 94 gości 
Kto ma stwierdzić zgon: przepisy a realia - OBOWIĄZKI SZPITALA W PRZYPADKU ŚMIERCI PACJENTA Drukuj
Ocena użytkowników: / 1
SłabyŚwietny 

Śmierć jest przede wszystkim procesem biologicznym, wynikającym z zatrzymania metabolizmu komórkowego. W ujęciu prawnym definiuje się ją powszechnie jako dezintegrację wszelkich procesów życiowych (śmierć mózgu).

OBOWIĄZKI SZPITALA W PRZYPADKU ŚMIERCI PACJENTA

W polskim systemie prawnym definicja śmierci określona została w Ustawie z dnia 1 lipca 2005 roku o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (w tzw. ustawie transplantacyjnej). Obecnie obowiązująca ustawa transplantacyjna utożsamia śmierć osobniczą ze śmiercią mózgową, za którą uważa trwałe i nieodwracalne ustanie czynności mózgu (art. 9).

Z chwilą śmierci człowieka powstają jej skutki prawne. Skutki prawne śmierci człowieka dotykają różnych gałęzi prawa, m.in. prawa medycznego. Prawodawca wprowadził szczegółowe regulacje prawne dotyczące śmierci pacjenta w szpitalu, przede wszystkim są one związane z obowiązkami szpitala w przedmiotowym zakresie. Ze śmiercią pacjenta w szpitalu wiąże się również jego prawo do umierania w spokoju i godności, a także zagadnienie transplantacji ex mortuo.
W przypadku śmierci pacjenta w szpitalu lub w innym podmiocie leczniczym udzielającym świadczeń zdrowotnych o charakterze stacjonarnym całodobowo (np. w zakładzie opiekuńczo-leczniczym) procedura postępowania, a tym samym obowiązki personelu medycznego, uregulowane są w przepisach powszechnie obowiązujących, tj. w Ustawie z dnia 15 kwietnia 2011 roku o działalności leczniczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2018, poz. 160) i w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 10 kwietnia 2012 r. w sprawie sposobu postępowania podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ze zwłokami pacjenta w przypadku śmierci pacjenta (Dz. U. z 2012, poz. 420).

Ponadto, powyższa procedura powinna zostać uszczegółowiona w obligatoryjnym dla każdego podmiotu leczniczego regulaminie organizacyjnym. Na podstawie obowiązujących przepisów można wyodrębnić zasadnicze obowiązki podmiotu leczniczego (realizowane w praktyce przez personel) w przypadku śmierci pacjenta w szpitalu tj.: obowiązek informacyjny, obowiązek wystawienia karty zgonu, obowiązek przechowywania zwłok oraz ich wydania uprawnionym podmiotom.
Celem artykułu jest przedstawienie najważniejszych, wskazanych wyżej, obowiązków szpitala w przypadku śmierci pacjenta. Chociaż śmierć jest zjawiskiem fizycznym, biologicznym, demograficznym i społecznym, a więc wielodyscyplinarnym, to od momentu jej wystąpienia podlega przede wszystkim normom prawa.

Obowiązek informacyjny

Fundamentalnym obowiązkiem szpitala, związanym ze śmiercią pacjenta, jest obowiązek informacyjny. Obowiązek ten ma charakter bezwzględny i dotyczy dwóch sytuacji, tj. istotnego pogorszenia stanu zdrowia (praktyka pokazuje niestety, że personel medyczny często nie dopełnia tego obowiązku) oraz śmierci pacjenta (obowiązek jest wypełniany, zazwyczaj jednak z opóźnieniem).

Zgodnie z art. 28 ustawy o działalności leczniczej podmiot leczniczy wykonujący działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne (szpital, ZOL, ZPO, itp.) jest zobowiązany w razie pogorszenia się stanu zdrowia pacjenta, powodującego zagrożenie życia lub w razie jego śmierci, niezwłocznie zawiadomić wskazaną przez pacjenta osobę lub instytucję, lub przedstawiciela ustawowego. Powiadomić należy osobę (np. współmałżonka, rodzeństwo, dziecko, przyjaciela) lub instytucję (np. dom pomocy społecznej), wyznaczoną przez pacjenta. Podkreślić należy, że osobą uprawnioną do uzyskania przedmiotowej informacji jest osoba dowolnie wskazana przez pacjenta, a nie tylko należąca do rodziny. W przypadku dzieci i osób ubezwłasnowolnionych należy powiadomić ich przedstawicieli ustawowych (rodzica, opiekuna prawnego).

Informację o osobie lub instytucji uprawnionej umożliwiającą kontakt (m.in. numer telefonu) należy standardowo uzyskać od pacjenta przy jego przyjęciu do szpitala i ze względów praktycznych w formie pisemnej zachować w dokumentacji. Powiadomienie powinno nastąpić niezwłocznie, a nie np. po kilku godzinach od zgonu. Kto może powiadomić? Zgodnie z rozporządzeniem z 2012 osoba wskazana w regulaminie organizacyjnym podmiotu leczniczego, niezwłocznie po stwierdzeniu zgonu osoby zmarłej zawiadamia osobę lub instytucję o śmierci pacjenta. W związku z powyższym w regulaminie organizacyjnym szpitala należy wskazać taką osobę lub lepiej osoby (np. lekarz dyżurny, pielęgniarka dyżurna). Przepisy ustawy o działalności leczniczej oraz rozporządzenia z 2012 roku nie określają formy powiadomienia – zazwyczaj jest to rozmowa telefoniczna. Za powiadomienie podmiot leczniczy nie może pobierać opłat. Powiadomienie o śmierci pacjenta powinno nastąpić po uprzednim stwierdzeniu jego zgonu.

Wystawienie karty zgonu

Osoba wskazana w regulaminie organizacyjnym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne (np. pielęgniarka dyżurująca) niezwłocznie zawiadamia lekarza leczącego lub lekarza dyżurnego o śmierci pacjenta przebywającego w podmiocie leczniczym. Lekarz leczący lub dyżurny, po przeprowadzeniu oględzin, stwierdza zgon i jego przyczynę oraz wystawia kartę zgonu.

W przypadku przeprowadzania sekcji zwłok stwierdzenie przyczyny zgonu następuje po jej przeprowadzeniu. Po przeprowadzeniu oględzin pacjenta wyżej wskazany lekarz wystawia kartę zgonu zgodnie ze wzorem stanowiącym załącznik do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 lutego 2015 r. w sprawie wzoru karty zgonu (Dz. U. z 2015, poz. 231). Powyższe rozporządzenie utraci moc z dniem 1 stycznia 2023 r. Po tym dniu karta zgonu będzie sporządzana w wersji elektronicznej. Pierwsza część karty zgonu jest przeznaczona do zarejestrowania zgonu w urzędzie stanu cywilnego, a jej druga część – zawierająca nazwisko, nazwisko rodowe, imię (imiona) osoby zmarłej, stan cywilny osoby zmarłej, datę i miejsce zgonu, datę i miejsce urodzenia osoby zmarłej, imiona i nazwiska rodziców osoby zmarłej, informację, czy zgon nastąpił w wyniku choroby zakaźnej, oraz zawierająca adnotację o zarejestrowaniu zgonu lub zgłoszeniu zgonu – przeznaczona jest dla administracji cmentarza w celu pochowania zwłok. W okresie od 1 marca 2015 r. do 1 stycznia 2023 r. karta zgonu powinna zawierać dodatkowe dane, jeżeli są znane:

1. informacje o miejscu zgonu, jego przyczynach, osobie stwierdzającej przyczyny zgonu oraz sposobie stwierdzenia przyczyn zgonu;
2. w przypadku dziecka do roku życia:
a. godzinę urodzenia, informacje o stanie jego zdrowia w chwili urodzenia: długość, ciężar ciała, punkty w skali Apgar;
b. informacje o przebiegu ciąży i porodzie: okres trwania ciąży, wielorakość porodu oraz liczbę dzieci urodzonych przez matkę;
3. nazwę podmiotu wykonującego działalność leczniczą oraz nazwisko i imię (imiona) sporządzającego kartę zgonu;
4. wykształcenie zmarłego;
5. miejsce zamieszkania zmarłego, w tym okres przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obszarze danej gminy.
Karta zgonu wystawiona przez lekarza powinna zostać niezwłocznie przekazana do kancelarii szpitala przez pielęgniarkę wypełniającą kartę skierowania zwłok do chłodni. Adnotację o wydaniu karty zgonu wpisuje się w księdze głównej przyjęć i wypisów.

Przechowywanie i wydanie zwłok

Po stwierdzeniu zgonu przez lekarza leczącego lub dyżurnego pielęgniarka wypełnia kartę skierowania zwłok do chłodni oraz zakłada na przegub dłoni, albo stopy, osoby zmarłej identyfikator wykonany z tasiemki, płótna lub tworzywa sztucznego, po czym zwłoki wraz z tą kartą i identyfikatorem są przewożone do chłodni. Zwłoki osoby zmarłej wraz z wypełnioną kartą skierowania zwłok do chłodni i identyfikatorem są przewożone do chłodni nie wcześniej niż po upływie dwóch godzin od czasu zgonu, wskazanego w dokumentacji medycznej. W okresie pomiędzy stwierdzeniem zgonu a przewiezieniem do chłodni zwłoki osoby zmarłej są przechowywane w specjalnie przeznaczonym do tego celu » pomieszczeniu, a w razie jego braku – w innym miejscu, z zachowaniem godności należnej zmarłemu.

W przypadku śmierci pacjenta w szpitalu należy przygotować zwłoki poprzez ich umycie i okrycie, z zachowaniem godności należnej osobie zmarłej, w celu ich wydania osobie lub instytucji uprawnionej do ich pochowania, a także przechowywać zwłoki nie dłużej niż przez 72 godziny, licząc od godziny, w której nastąpiła śmierć pacjenta. Nie wolno pobierać opłat za powyższe czynności! Standardowo zwłoki powinny być przechowywane maksymalnie do 72 godzin od zgonu, jednakże zwłoki pacjenta mogą być przechowywane w chłodni dłużej niż 72 godziny, jeżeli:

  1. nie mogą zostać wcześniej odebrane przez osoby lub instytucje uprawnione do pochowania zwłok pacjenta (np. osoba uprawniona do odbioru przebywa za granicą lub nie ma z nią kontaktu);
  2. w związku ze zgonem zostało wszczęte dochodzenie albo śledztwo, a prokurator nie zezwolił na pochowanie zwłok;
  3. przemawiają za tym inne niż wyżej wymienione ważne przyczyny, za zgodą albo na wniosek osoby lub instytucji uprawnionej do pochowania zwłok pacjenta.

Dopuszczalne jest pobieranie opłaty za przechowywanie zwłok pacjenta przez okres dłuższy niż 72 godziny od osób lub instytucji uprawnionych do pochowania zwłok oraz od podmiotów, na zlecenie których przechowuje się zwłoki w związku z toczącym się postępowaniem karnym. Wysokość przedmiotowej opłaty należy określić w regulaminie organizacyjnym szpitala.

Zgodnie z Ustawą z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jedn.: Dz. U. z 2017, poz. 912) prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie:

  1. pozostały małżonek(ka),
  2. krewni zstępni,
  3. krewni wstępni,
  4. krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa,
  5. powinowaci w linii prostej do 1 stopnia.

Prawo pochowania zwłok osób wojskowych zmarłych w czynnej służbie wojskowej przysługuje właściwym organom wojskowym w myśl przepisów wojskowych. Prawo pochowania zwłok osób zasłużonych wobec Państwa i społeczeństwa przysługuje organom państwowym, instytucjom i organizacjom społecznym. Prawo pochowania zwłok przysługuje również osobom, które do tego dobrowolnie się zobowiążą. Szpital powinien generalnie wydać zwłoki pacjenta osobie uprawnionej do jego pochowania.

Zwłoki niepochowane przez podmioty wyżej wskazane mogą być przekazane do celów dydaktycznych i naukowych uczelni medycznej lub innej uczelni prowadzącej działalność dydaktyczną i naukową w zakresie nauk medycznych. Decyzję w sprawie przekazania zwłok wydaje, na wniosek uczelni, właściwy starosta.
Podmiot, któremu zostanie wydana karta zgonu, przedkłada ją kierownikowi urzędu stanu cywilnego, który uzupełnia ją wraz z adnotacją o zarejestrowaniu zgonu w rejestrze stanu cywilnego lub adnotacją o zgłoszeniu zgonu. Podmiot, któremu została wydana karta zgonu, przekazuje część karty zgonu, zawierającą nazwisko, nazwisko rodowe, imię (imiona) osoby zmarłej, stan cywilny osoby zmarłej, datę i miejsce zgonu, datę i miejsce urodzenia osoby zmarłej, imiona i nazwiska rodziców osoby zmarłej, informację, czy zgon nastąpił w wyniku choroby zakaźnej, oraz zawierającą adnotację o zarejestrowaniu zgonu lub zgłoszeniu zgonu, administracji cmentarza w celu pochowania zwłok.

Poza wyżej opisanymi obowiązkami szpitala należy pamiętać o ustawowym zakazie wynikającym z ustawy o działalności leczniczej, zgodnie z którym w miejscu udzielania świadczeń zdrowotnych nie mogą być świadczone usługi pogrzebowe oraz prowadzona ich reklama.

DR ADW. MAŁGORZATA PASZKOWSKA
Prawnik i socjolog. Od wielu lat doradca i wykładowca w zakresie prawa i zarządzania w ochronie zdrowia. Adiunkt w Katedrze Prawa WSIiZ w Rzeszowie. Wykładowca na kursach specjalizacyjnych dla lekarzy. Współorganizator kierunku zdrowie publiczne oraz uczelnianego centrum rehabilitacyjno-medycznego REH-MEDIQ. Prowadzi zajęcia ze studentami w szczególności na kierunku administracja i zdrowie publiczne i wykłady na studiach podyplomowych. Opiekun merytoryczny i autorka programów studiów podyplomowych: Zarządzenie podmiotami leczniczymi, Zarządzanie w ochronie zdrowia, a także autorka poradnika Prawo dla lekarzy. Współpracuje z Centrum Medycznym „Medyk” w Rzeszowie.