logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 80 gości 
Obcy język polski Drukuj
Ocena użytkowników: / 1
SłabyŚwietny 

Rywalizacja w języku – rodzaj męski, żeński czy nijaki?

Rywalizacja to zgodnie z definicją „ubiegnie się o pierwszeństwo, współzawodnictwo”. Jednostki języka, jak doskonale wiadomo, pozbawione są świadomości i woli, co powoduje, że nie mogą rywalizować tak jak ludzie. Proszę więc nie traktować tytułu dosłownie, chcę bowiem pokazać Państwu, na czym polega (w przenośni oczywiście!) współzawodnictwo różnych elementów języka: wyrazów, związków wyrazowych, form gramatycznych. Konkurują ze sobą elementy stare i nowe, regularne i nietypowe, polskie i obce, nacechowane stylistycznie i neutralne, częste i rzadkie. Przyjrzyjmy się zatem tejże rywalizacji językowej na kilku wybranych przykładach dotyczących rodzaju gramatycznego.

W gramatyce języka polskiego wyróżnia się pięć rodzajów: trzy w liczbie pojedynczej (męski, żeński i nijaki) oraz dwa w liczbie mnogiej (męskoosobowy i niemęskoosobowy). Sprawa wydaje się prosta tylko pozornie, bo kiedy dokładniej przyjrzymy się wielu wyrazom, to okaże się, że mamy grupę wyrazów wspólnorodzajowych: na przykład rzeczowniki o zabarwieniu emocjonalnym beksa, gapa, maruda oraz neutralne sierota, kaleka, sługa. Ich cechą charakterystyczną jest forma rodzaju żeńskiego i znaczeniowe odniesienie do obu płci: ten beksa – ta beksa, ten maruda – ta maruda, biedny kaleka – biedna kaleka.

Kłopoty z określeniem rodzaju gramatycznego ma wiele osób. Wystarczy tylko przypomnieć sobie, jak często słyszymy formy „ta mysza” czy „ten pomarańcz” zamiast „ta mysz”, „ta pomarańcza”. Nierzadko, nawet w mediach, pojawia się forma „ten kontrol” lub „ta kontrol” zamiast „ta kontrola”. Takich przykładów jest wiele. Poniżej zaprezentuję listę wyrazów sprawiających kłopoty wraz z ich poprawnymi formami rodzaju gramatycznego:

  • kiwi w znaczeniu „ptak nielot” jest rodzaju męskiego – ten kiwi, kiwi w znaczeniu „owoc” ma rodzaj nijaki – to kiwi;
  • ta żołądź lub ten żołądź w znaczeniu owoc dębu, w anatomii jako „końcowa część prącia” – ta żołądź, natomiast kolor w kartach – ten żołądź;
  • rzeczownik por będący nazwą warzywa może być tylko rodzaju męskiego, a więc ten por, a nie ta pora, ponieważ pora oznacza coś zupełnie innego, a mianowicie „okres, w którym coś się dzieje, czas trwania czegoś”;
  • wyrazy rodzaju żeńskiego używane często w środowisku lekarskim: ta zgorzel (inaczej gangrena), ta goleń (formę męską ten goleń uznaje się za regionalną), ta torbiel, ta gardziel – za formami rodzaju żeńskiego opowiadali się przedstawiciele świata lekarskiego, w obu rodzajach może występować natomiast wyraz piszczel (kość szkieletu), a więc ten lub ta piszczel;
  • za poprawną uznaje się męską formę ten cytat, żeńska forma ta cytata to regionalizm krakowski;
  • żeńska podkoszulka jest formą rzadszą niż męski podkoszulek i nie wszyscy są skłonni ją aprobować. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN oznacza ją jako potoczną, a poprzedni Słownik poprawnej polszczyzny PWN traktował podkoszulkę jako błąd. Nie ma co prawda męskiej formy koszulek, ale nie ma też męskich form główek, nóżek, a przecież nie można na tej podstawie dyskredytować form podgłówek, podnóżek i lansować w zamian form żeńskich: podgłówka, podnóżka;
  • w pełni równorzędne są obecnie wyrazy: ten rodzynek i ta rodzynka, można więc powiedzieć: Kupuję kilogram rodzynków albo rodzynek.

A na zakończenie, jak zawsze, trochę humoru:
– Panie doktorze, czy wyleczy mnie pan z bezsenności?
– Tak, ale najpierw trzeba ustalić i zlikwidować przyczynę.
– Lepiej nie. Żona jest bardzo przywiązana do naszego dziecka.

Dr n. hum. Anna Szewczyk

Autorka jest językoznawcą, absolwentką Uniwersytetu Wrocławskiego, członkiem Krakowskiego Towarzystwa Popularyzowania Wiedzy o Komunikacji Językowej „Tertium”, autorką prac poświęconych językowi polityki i mediów.

 

Zaloguj się aby komentować.