logowanie



Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 79 gości 
Czy etyka lekarska jest potrzebna? - Kodeks etyczny to nie wszystko Drukuj
Ocena użytkowników: / 3
SłabyŚwietny 

Kodeks etyczny to nie wszystko

Jednym z kluczowych zadań samorządu lekarskiego jest dbanie o to, aby zachowania lekarzy były nakierowane przede wszystkim na dobro pacjenta. Tym między innymi różni się samorząd zawodowy od związku zawodowego. O ile ten ostatni ma za zadanie dbanie przede wszystkim o interesy grupy zawodowej, o tyle samorząd zawodowy ma obowiązek dbania o dobro, które wykracza poza interesy grupy zawodowej. Działania samorządu zawodowego lekarzy nie służą więc tylko specyficznym interesom członków tej grupy zawodowej, jak np. zapewnieniu wynagrodzenia stosownego do złożoności, ryzykowności i odpowiedzialności związanej z realizowanymi zadaniami, ale przede wszystkim właściwemu wykonywaniu zawodu.

Samorząd lekarski i kodeks etyczny

Prof. Paweł Łuków  Filozof, etyk i bioetyk; zatrudniony w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego i w Zakładzie Bioetyki i Humanistycznych Podstaw Medycyny Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego; redaktor naczelny półrocznika Etyka; autor prac poświęconych etyce Kantowskiej, filozofii medycyny i etyce życia publicznego, w tym książek: Wolność i autorytet rozumu. Racjonalność w filozofii moralnej Kanta, WFiS UW 1997; Granice zgody: autonomia zasad i dobro pacjenta, Wyd. Naukowe „Scholar” 2005; Moralność medycyny. O sztuce dobrego życia i o sztuce leczenia, Wyd. Naukowe „Semper” 2012, Etyka medyczna z elementami filozofii, (T. Pasierski, współaut.) Wyd. Lekarskie PZWL 2013, Zrozumieć śmierć człowieka, (red.), Polskie Stowarzyszenie Koordynatorów Transplantacyjnych 2015. (Fot. z archiwum autora)Ustawowy cel powołania samorządu lekarskiego, jakim jest piecza nad należytym i sumiennym wykonywaniem zawodu lekarza (Ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, art. 2 ust. 1; por. art. 25, art. 39 ust. 1) lokuje społecznie grupę zawodową lekarzy bardzo wysoko. Wiążą się z tym zarówno uprawnienia, jak i obowiązki. Prawa są pochodną zaufania, jakim darzeni są lekarze, co znajduje wyraz w konstytucyjnym określeniu zawodu zaufania publicznego (art. 17 ust. 1 Konstytucji RP). Jest to zawód samoregulujący się, co oznacza, że tworzy zasady etyczne dla swoich członków (u.i.l. art. 5, art. 38). Ta niezależność i swoboda pociągają za sobą także zobowiązania. Tam, gdzie grupa lub jednostki uzyskują znaczny stopień niezależności, jednostki i społeczeństwo jako całość, oczekują od członków tej grupy przywiązania do określonych norm. W medycynie (w najogólniejszym zarysie) jest to obowiązek postępowania zgodnego z aktualnym stanem wiedzy medycznej i zasadami etyki lekarskiej. Każdy z tych obowiązków jest etyczny, gdyż przestrzeganie każdego z nich służy głównemu celowi medycyny, jakim jest dobro pacjenta.

Wiele osób uważa, że jednym z głównych narzędzi dbania o należyte i sumienne wykonywanie zawodu przez lekarzy jest kodeks etyki. Bez niego, głosi to stanowisko, lekarze nie dysponowaliby odpowiednim źródłem wskazówek moralnych, zaś samorząd nie mógłby pełnić pieczy nad tym, jak rola zawodowa lekarza jest realizowana. Nie mając kodeksu etyki, lekarze nie wiedzieliby, jakich zachowań się od nich oczekuje, a w związku z tym, nie mogliby ponosić moralnej odpowiedzialności za swoje postępowanie.

Z kolei samorząd pozbawiony kodeksu etyki, nie mógłby pociągać do odpowiedzialności zawodowej lekarzy, którzy naruszają powinności profesjonalne, ponieważ nie dysponowałby podstawą normatywną dla zarzutów niewłaściwego wykonywania zawodu i do ferowania wyroków.

Aby samorząd zawodowy mógł realizować swoje cele, a lekarze spełniać adresowane do nich oczekiwania, wskazówki zawarte w kodeksie etycznym muszą być klarowne. Zasady etyczne zawarte w kodeksie muszą więc wykraczać poza deklarację ideałów, chociaż bez tych ideałów trudno sobie wyobrazić właściwe wykonywanie takich zawodów jak zawód lekarza. Jednak w warunkach pogłębiającego się zróżnicowania przekonań moralnych, gwałtownych zmian społecznych, technologicznych i prawnych, coraz częściej pojawiają się wątpliwości co do tego, jak postąpić. Otoczenie społeczne, w którym funkcjonuje medycyna, jest coraz mniej przewidywalne, a technologie stawiają lekarzy w sytuacjach, które ich poprzednikom nawet nie mogły przyjść do głowy. Lekarze potrzebują nie tylko klarownych deklaracji ideałów i ogólnych norm, ale też względnie szczegółowych wskazówek uwzględniających społeczne, technologiczne i prawne realia ich pracy.

Potrzeba zaplecza dla kodeksu etycznego

Kodeks etyki zawodowej – w postaci takiej jak np. z Kodeks etyki lekarskiej (KEL) – to zbiór nakazów i zakazów, utworzony przez upoważniony zespół, zwykle wywodzący się ze środowiska profesjonalnego. Dosyć często, podobnie jak ma to miejsce w przypadku KEL, kodeksy mają formę zbliżoną do ustaw: dzielą się na rozdziały, artykuły, ustępy itd. Kodeks tylko wylicza zasady pożądanego zachowania, ale nie zawiera uzasadnień poszczególnych unormowań. Ponadto, ze względu na ich ogólny charakter normy takiego kodeksu wymagają interpretacji, która może wymagać sporej kompetencji w tym zakresie. Tym samym może dochodzić do sytuacji, w których – z powodu zróżnicowania przekonań moralnych, zmian społecznych, technologicznych i prawnych – lekarz może nie mieć wystarczającej jasności w kwestii tego, jakiego postępowania się od niego oczekuje i jak rozwiązywać dylematy etyczne. Samorząd lekarski może zaś nie mieć odpowiednio sprawnego narzędzia dbania o należyte i sumienne wykonywanie zawodu lekarza.

Aby kodeks etyczny spełniał pokładane w nim nadzieje, potrzebne mu jest „zaplecze”, które dostarczałoby lekarzom dostatecznie szczegółowych wskazówek postępowania. Można je znaleźć w podejściu do regulacji etycznej obecnym w amerykańskiej medycynie. Wywodzi się ono z tradycji brytyjskiej, w której w 1803 r. powstał Medical Ethics or a Code of Institutes and Precepts, Adapted to the Professional Conduct of Physicians and Surgeons (Manchester, Printed by S. Russell for J. Johnson 1803) autorstwa lekarza Thomas Percivala. Potrzeba klarownego opisania powinności lekarskich pojawiła się w sytuacji, którą lekarze i szeroki ogół uważali za kryzys moralności manchesterskich lekarzy, skłóconych i dbających o własną reputację i monopol na usługi zamiast o pacjentów (Edmund D. Pellegrino, Thomas Percival’s Ethics: The Ethics Beneath the Etiquette, w: Thomas Percival, Medical Ethics, Birmingham, AL, Classics of Medicine Library, 1985). Wcześniej lekarskie ideały moralne wyrażano w postaci przysiąg, jak sławna przysięga przypisywana Hipokratesowi, modlitw, życiorysów wielkich lekarzy z przeszłości. Książka Percivala miała nie tylko przypomnieć lekarzom ideały ich zawodu, ale też stosunkowo szczegółowo opisać ich konsekwencje tak, aby lekarze niespełniający oczekiwań etycznych nie mogli usprawiedliwiać się tym, że nie wiedzieli, co powinni zrobić. Chociaż w tytule książki Percivala widnieje słowo „kodeks”, to nie przypomina ona swoim kształtem tego, co dzisiaj znamy jako kodeks etyki zawodowej. Jest ona dosyć obszerną (ponad 200 stron) rozprawą podzieloną na rozdziały szczegółowo opisujące niemal wszystkie aspekty życia i pracy lekarza, wskazując pożądane postępowanie wraz z uzasadnieniem tych powinności.

Kodeks AMA

Takie podejście do etycznej regulacji w medycynie kontynuuje The Code of Medical Ethics Amerykańskiego Towarzystwa Lekarskiego (American Medical Association), którego pierwsza wersja powstała w 1847 r. z inspiracji kodeksem Percivala (zob. R. B. Baker, The Historical Context of the American Medical Association’s 1847 Code of Ethics, w: R.B. Baker (red.), The Codification of Medical Morality, Historical and Philosophical Studies of the Formalization of Western Medical Morality in the Eighteenth and Nineteenth Centuries Volume Two: Anglo-American Medical Ethics and Medical Jurisprudence in the Nineteenth Century, Kluwer, Dordrecht 1995: 47-63). Chociaż w jego tytule figuruje słowo kodeks, to formą nie przypomina Kodeksu etyki lekarskiej, a raczej rozwija pragmatyczną perspektywę książki Percivala.

W istocie The Code of Medical Ethics AMA to dokument, który składa się z trzech części: Zasad Etyki Medycznej, Opinii Etycznych Rady ds. Etyki i Prawa (Council on Ethical and Judicial Affairs, CEJA) oraz Raportów CEJA. W ten sposób wyraża zarówno etyczne ideały deklarowane przez lekarzy amerykańskich, jak i dostarcza względnie szczegółowych wskazówek postępowania. Ponadto, oferuje uzasadnienia tych zaleceń dla zainteresowanych lub potrzebujących głębszego namysłu nad etycznymi aspektami postępowania lekarza. Jako całość The Code umożliwia AMA dbanie o właściwe wykonywanie zawodu lekarza.

Zasady Etyki Medycznej wyrażają ogólne aspiracje etyczne lekarzy amerykańskich. Zasady wymagają od lekarzy udzielania pacjentom kompetentnej opieki medycznej ze współczuciem i szacunkiem dla godności i praw człowieka (I); nakazują przestrzeganie standardów profesjonalizmu medycznego, uczciwość, ujawnianie nieprawidłowości i nieuczciwości w postępowaniu innych lekarzy (II); nawołują do poszanowania prawa i dbania o jego reformę tam, gdzie nie służy ono interesom pacjenta (III); żądają szacunku dla praw pacjentów, współpracowników i prywatności w granicach prawa (IV); podnoszenia swych kwalifikacji i upowszechniania wiedzy medycznej (V); przyznają lekarzom swobodę wyboru pacjentów (z wyjątkiem sytuacji nagłych), stowarzyszeń i warunków pracy (VI); wymagają zaangażowania w poprawę życia społeczności i działań na rzecz zdrowia publicznego (VII); traktowania odpowiedzialności wobec pacjenta jako nadrzędnej (VIII); oraz wspierania dostępu do opieki medycznej wszystkich ludzi (IX).

Zasady te są podstawą normatywną zaleceń zawartych w Opiniach Etycznych, które zajmują w Kodeksie wielokrotnie więcej miejsca. Opinie są pogrupowane tematycznie i dotyczą względnie szczegółowych zagadnień, z jakimi styka się lekarz w swojej codziennej praktyce, m.in. w zakresie relacji interpersonalnych, relacji w szpitalach, prowadzenia dokumentacji czy poufności. Opinie w zwięzły sposób przedstawiają powinności adresowane do członków AMA wraz z krótkim uzasadnieniem i odsyłaczem do Zasad, na których to uzasadnienie się opiera. Opinie te są zarówno ulokowane w kontekście prawnym; jak i biorą pod uwagę realia organizacyjne i obyczaje środowiska lekarskiego. Dzięki temu mogą być pożyteczne w codziennej praktyce lekarza, który mając wątpliwość odnośnie do właściwego postępowania w określonej sytuacji, może zajrzeć do Opinii i w ten sposób szybko uzyskać klarowną wskazówkę odnośnie do obowiązującego go standardu etycznego.

Fakt, że Zasady Etyczne są nieliczne, pozwala uniknąć zarzutu, że The Code zawiera prawdy trywialne, o niewielkiej użyteczności praktycznej. Są one raczej deklaracjami ideałów, które uzyskują wypełnienie treścią w Opiniach Etycznych odnoszących się, z jednej strony do realiów pracy lekarzy, a z drugiej – formułowanych w odpowiedzi na problemy pojawiające się w codzienności lekarskiej. Są one systematycznie uaktualniane i modyfikowane, zależnie od tego, jak zmieniają się warunki świadczenia opieki zdrowotnej, pojawiają nowe przepisy, okoliczności społeczne, zmiany kulturowe itp. Korzystając z Opinii lekarz amerykański nie musi zatem interpretować Zasad w odniesieniu do przypadku, który go dotyczy, ponieważ tę interpretację otrzymuje w języku, który odnosi się do znanej mu rzeczywistości. Tym samym Zasady wraz z Opiniami mogą stanowić rzeczywiste narzędzie dbałości o należyte i sumienne wykonywanie pracy lekarza w codziennej praktyce. Trudno zarzucić im abstrakcyjność, brak kontaktu z rzeczywistością, przestarzałość czy niejasność.

Ponieważ opinie są zwięzłe, ich uzasadnienia mogą budzić niedosyt. Czasem może też zajść potrzeba gruntowniejszego zbadania uzasadnienia rekomendacji zawartej w konkretnej Opinii. W tym zakresie nieocenione są raporty CEJA, do których odsyłacze są zamieszczane przy opiniach. Najczęściej raport zawiera opis problemu poddawanego dyskusji, wskazuje powody wątpliwości etycznych, które wymagają rozstrzygnięcia, definiuje kluczowe pojęcia, omawia problem ze wskazaniem na kluczowe weń zaangażowane wartości, i rekomendację lub zalecenia postępowania. Dość często raporty zawierają odniesienia do literatury naukowej i wskazują na problemy wymagające dalszej dyskusji. Powstanie raportu zwykle poprzedza dyskusja na forum Zjazdu Delegatów (House of Delegates) AMA, który odbywa się raz na dwa lata. Dyskusja toczy się zarówno przez zjazdem, jak i w jego trakcie. Następnie raport CEJA zostaje poddany pod głosowanie Zjazdu, który może raport przyjąć, odrzucić lub zwrócić do dalszych prac. Zjazdowi nie wolno jednak zmienić treści raportu (F. A. Riddick, Jr. The code of medical ethics of the American Medical Association. Ochsner J 5, no. 2 (Spring 2003): 6-10).

W wyniku tej żmudnej procedury powstają stanowiska etyczne, które nie tylko mają bliski związek z codzienną praktyką lekarzy, ale także stoi za nimi autorytet tworzącego je gremium. CEJA składa się z siedmiu lekarzy oraz po jednym reprezentancie studentów i rezydentów. Co roku nowy prezes przedstawia Zjazdowi Delegatów kandydata na członka CEJA, którego Zjazd może zaakceptować lub odrzucić, ale nie może powołać własnego. Taka reprezentacja pozwala wypracowywać wyważone opinie, które nie będą łatwo podważane przez praktyków. Sposób wyboru członków CEJA gwarantuje zaś kontynuację standardów etycznych zawartych w raportach i opiniach pomimo dostosowywania ich do zmieniających się okoliczności świadczenia opieki zdrowotnej.

Podsumowanie

Rozwiązania regulacyjne AMA pokazują, że deklaracje wartości i ideałów etycznych zawodu – w postaci Zasad Etyki Medycznej bądź też Kodeksu etyki lekarskiej – wymagają „zaplecza”, które dawałyby lekarzom konkretne wskazówki postępowania dostosowane do realiów ich pracy. Takie zaplecze może znakomicie ułatwić lekarzom należyte i sumienne wykonywanie swojej pracy, ponieważ zmniejsza poziom niepewności odnośnie do tego, jakie zachowania są oczekiwane. Z kolei samorządowi lekarskiemu zaplecze takie może usprawnić realizację tak ważnego zadania, jakim jest sprawowanie pieczy nad należytym i sumiennym wykonywaniem zawodu lekarza przez formułowanie klarownych wymogów moralnych.

Paweł Łuków

 

Zaloguj się aby komentować.