Trylogia smogowa – część 3. - Amplifikacja efektów smogu - choroby zależne od wieloczynnikowego stresu środowiskowego Drukuj
Ocena użytkowników: / 0
SłabyŚwietny 

Trylogia smogowa – część 3.

Amplifikacja efektów smogu - choroby zależne od wieloczynnikowego stresu środowiskowego

Choroby zależne od wieloczynnikowego stresu środowiskowego – nie tylko smog

W środowisku naturalnym człowieka znajduje się wiele czynników, nienależących do środków chemicznych, ale  działających stresowo na podatny  organizm i  wywołujących zespoły chorobowe psychosomatyczne. Często również obserwuje się współwystępowanie i współdziałanie stresogennych czynników środowiskowych z chemicznymi i fizycznymi  składnikami smogu, działających amplifikująco na niekorzystne zmiany obserwowane w organizmie w takich sytuacjach. Skażenie środowiska może, oprócz ekstremalnego działania czynników smogu, albo środowiskowego stresu chemicznego, wywołać niealergiczne, nietoksyczne reakcje nadwrażliwości u osób predysponowanych.  Liczne objawy wegetatywne i somatyczne oraz zmiany wielonarządowe charakterystyczne dla zespołu nadwrażliwości zależnego od środków chemicznych – MCS (multiple chemical sensitivity) występują w podobnym, lub bardziej nasilonym zakresie w grupie innych schorzeń, zależnych od skażenia środowiskowego  to jest IEI (Idiopathic environmental intolerance) lub SRI (sensitivity-related illnesses), wśród których wymienia się  fibromialgię, zespól przewlekłego zmęczenia, zespół amalgamatowy, zespół chorego budynku, zespół nadwrażliwości na pole elektro-magnetyczne, zespół wywołany stresem wojennym, a nawet zespół jelita nadwrażliwego (Rys. 1). Objawy wymienionych powyżej  zespołów psychosomatycznych stanowią duże wyzwanie dla każdego klinicysty, zwłaszcza takiego jak lekarz rodzinny, lekarz pierwszego kontaktu, internista,  psychiatra, alergolog na którym ciąży obowiązek holistycznej opieki nad tą grupą pacjentów.

 

Klasyfikacja zespołów zależnych od skażenia środowiskowego IEI (Idiopathic environmental intolerance)  oraz  SRI (sensitivity-related illnesses)

Prof. dr  hab. med. Bernard Panaszek Kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych i Alergologii Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu (Fot. z archiwum autora)Trudności klasyfikacyjne wszystkich zespołów tej grupy schorzeń  charakteryzuje brak spójności patogenetycznej, która precyzyjnie określiłaby poszczególne ogniwa patologii zespołu, lub wspólnych powiązań pomiędzy wymienionymi zespołami (Rys. 1).  Z tego powodu najpewniej używa się do określenia tych zespołów eufemistycznego pojęcia schorzeń psychosomatycznych, lub bardziej asekuracyjnej nazwy niewyjaśnionych przypadków medycznych (unexplainet medical events). Trudno zatem uniknąć naukowych potknięć nozologicznych, a w nadziei na maksymalne zmniejszenie liczby takich potknięć i oprzeć się empirycznie na znanych najbardziej klinicznie i patogenetycznie schorzeniach jak  MCS- multiple chemical sensitivity (nadwrażliwość na środki chemiczne), CFS- chronic fatigue syndrome (zespól przewlekłego zmęczenia) FM – fibromyalgia, IBS- irritable bowel syndrome (zespół jelita nadwrażliwego, SBS- sick building syndrome (zespół chorego budynku) combat stress syndrome (zespół stresu wojennego), EHS - hypersensitivity to electro-magnetic fields (nadwrażliwość na pole elektro-magnetyczne).

Rys. 1. Schematycznie przedstawione zależności pomiędzy czynnikami stresu środowiskowego, a zmianami układowymi oraz zespołami chorobowymi generowanymi przez stres środowiskowy.

Zespół stresu wojennego

Współcześnie zespół ten nazywa się również PTSD ( Post-Traumatic Stress Disorder), czyli zespół stresu pourazowego, obejmujący kompleksowo zagadnienia zaburzeń stresowych pourazowych, jako działających na człowieka czynników środowiska,  sięgający historycznie trudnych warunków bytowania w nazistowskich obozach koncentracyjnych, które pozostawiły na byłych więźniach trwałe uszczerbki na zdrowiu zarówno fizycznym, jak i psychicznym występujące pod postacią KZ-syndromu (Konzentrationslagersyndrom). Obraz zaburzeń związanych ze stresem, wynikających z doznanej traumy niezależnie od jej pochodzenia (katastrofa naturalna, wojna, zagrożenie życia) opisywany był długo przed pojawieniem się w klasyfikacjach odpowiadającej mu współcześnie jednostki diagnostycznej. Zespół ten obejmuje zaburzenia psychiczne wynikające z gwałtu, agresywnego napadu, walki frontowej, katastrof komunikacyjnych, oraz tzw. „men-made disorders”, które obejmują bombardowania, tortury, obozy koncentracyjne a ostatnio również terroryzm. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (American Psychiatric Association) określa przyczyny powstawania PTSD, związane z zagrożeniem życia czy towarzyszącą temu bezradnością, dotyczącą również permanentnego odtwarzania traumy, a w konsekwencji koszmarnych snów z nią związanych, połączonych z dotkliwymi objawami pobudzenia psychofizycznego, zaburzeniami  zasypiania i snu, trudności w koncentracji, drażliwość, wybuchy gniewu i złości. Opisane powyżej objawy często zdarzają się u żołnierzy, powracających z wojskowych misji zagranicznych w czasie których odczuwali ciągłe zagrożenie życia i doznawali stałych przeżyć traumatycznych, stąd też dzisiejszy opis PTSD został wyodrębniony w psychiatrii w 1980 r. w USA przy okazji badania byłych żołnierzy uczestniczących w wojnie w Wietnamie.

Powodem, dla którego problem obozów koncentracyjnych jest ciągle aktualny stanowi również obecna trudna sytuacja polityczna na świecie, w której nawet w XX wieku zdarzyły się obozy koncentracyjne, nie tylko np. w Kambodży, ale również w samej Europie na terenach byłej Jugosławii.  Obecnie w XXI wieku widzimy również inne zagrożenia, w  kierunku których zmierza świat, bo przecież pojawił się terroryzm, czyli jeszcze okrutniejsza forma walki ze względu na nieprzewidywalność traumatycznych zdarzeń. Świadczy to, że ludzkość nie potrafi korzystać z doświadczeń poprzednich pokoleń, również tych, które przeżyły obozy eksterminacyjne, jednak przypominanie o tych zagrożeniach wydaje się celowe w aspekcie zapobiegania wszelkim ekstremizmom. Dzisiaj dla nas ważne jest, żeby doświadczenie obozów koncentracyjnych nie poszło w zapomnienie. Ta refleksja jest ciągle żywa, głównie ze względu na obecność objawów choroby poobozowej u potomstwa byłych więźniów, która przenosi się na drugie i trzecie pokolenie.

Najczęściej podnoszone są cztery teorie dotyczące transmisji choroby poobozowej na potomstwo byłych więźniów. Pierwsza to teoria biologiczna  (genetyczna), według której ekstremalny stres obozowy mógł doprowadzić do pewnych deformacji genetycznych, które przenoszą się na następne pokolenia. Istnieje wiele genów, których mutacje mogą predysponować lub odpowiadać za powstanie objawów PTSD. Według najnowszych badań jednym z najczęstszych genów predysponujących do rozwoju choroby poobozowej, czy PTSD jest gen receptora dopaminowego D2 (DRD2), którego anomalia doprowadza do upośledzenia transportu dopaminy w strukturach mózgu i tym samym do zakłócenia neurotransmisji, co skutkuje powstaniem zaburzeń w postaci bezsenności, bólów głowy, zmian behawioralnych, czy objawów depresji,  przekazywanej na następne pokolenia. Pozostałe trzy teorie transmisji pokoleniowej PTSD nazywane są behawioralnymi, a wszystkie podkreślają wpływ zaburzonej formy zachowania, czy funkcjonowania społecznego i rodzinnego oraz sfery emocjonalnej byłych więźniów obozów koncentracyjnych  na dzieci, co mogło wypaczyć ich rozwój poprzez adaptację przez nie pewnych patologicznych norm zachowania

Fibromialgia i inne zespoły zależne od idiopatycznej nietolerancji skażenia środowiskowego

Fibromialgia (FM) należy do zaburzeń psychosomatycznych, charakteryzujących się centralną sensytyzacją połączoną ze wzrostem reaktywności czuciowych włókien nerwowych rdzenia przedłużonego i mózgu. Efektem tych zmian czynnościowych jest nadwrażliwość na bodźce bólowe i nie bólowe u osób z fibromialgią, które  zwykle demonstrują również różnego stopnia zaburzenia lękowe oraz amiany nastroju. Przewlekły ból, będący podstawowym kryterium rozpoznania choroby (American College of Rheumatology),  zaburzenia snu i  depresja należą do osiowych objawów fibromialgii, prowadzących często do myśli samobójczych, a rzadziej do zaburzeń behawioralnych, sprzyjających samouszkodzeniom wśród osób demonstrujących objawy choroby. Rozpoznanie zespołu jest niezwykle trudne, ponieważ objawy fibromialgii sugrują obecność wielu poważnych, przewlekłych chorób somatycznych, jak w przypadku hospitalizowanej w naszej Klinice pacjentce, u której przez wiele lat poszukiwano przyczyn licznych podbiegnięć krwawych na całym ciele, szczególnie w strefach nasilonego bólu, sugerujących skazę krwotoczną  (Rys.2).  Drobiazgowa diagnostyka  pozwoliła na wykluczenie choroby somatycznej, rozpoznanie fibromialgii z podbiegnięciami krwawymi spowodowanymi uderzeniami palcami i pięściami, które łagodziły ból, dając podstawę do opisania, po raz pierwszy w piśmiennictwie światowym zjawiska zmniejszania bólu przez większy ból  (pain-by-pain effect).

Rys. 2 Liczne siniaki na udach, sugerujące skazę krwotoczną po samouszkodzeniach pacjentki, która łagodziła typowy dla fibromialgii ból przewlekły poprzez silne uderzanie palcami i pięściami (pain-by-pain effect) w tkanki obszaru nasilonego bólu.

Z innych zespołów zależnych od idiopatycznej nietolerancji skażenia środowiskowego  na uwagę z pewnością zasługuje zespół amalgamatowy, którego powodem jest toksyczne działanie rtęci, obecnej w uzupełnieniach ubytków zębowych (plombach). Szczególnie interesujące wydają się powiązania pomiędzy toksycznym działaniem rtęci na eubiotyczną florę bakteryjną  jelit oraz szereg enzymów trawiennych przewodu pokarmowego, których dysfunkcja wywołuje przewlekłą niestrawność, bóle brzucha, owrzodzenia błony śluzowej, zmiany zapalne jelit, z śluzowymi wypróżnieniami, które charakteryzują klinicznie zespołu jelita drażliwego - IBS. Nadwrażliwość na fale elektromagnetyczne (EHS electromagnetic hypersensitivity ) osób znajdujących się w zakresie ekspozycji na pole elektromagnetyczne – EMF (electromagnetic fields) cechuje również szeroka gamma objawów skórnych, z układu oddechowego, sercowo-naczyniowego oraz pokarmowego.
Z pewnością wszystkie czynniki zanieczyszczające środowisko naturalne od  łatwo identyfikowalnych składników smogu, po czynniki trudniejsze do wykrycia i powiązania ich z dolegliwościami odpowiadającymi zespołom stresu środowiskowego odpowiadają za często ostatnio spotykany zespół przewlekłego zmęczenia –CSF (chronic fatique syndrome). CFS charakteryzuje się występowaniem przez co najmniej 6 miesięcy stałego lub nawracającego uczucie globalnego zmęczenia, które  dominuje nad objawami innych chorób (duszność, ból wieńcowy) i nie ustępuje po odpoczynku.

Leczenie i profilaktyka

Szczegółowe zasady leczenia i profilaktyki  w zespołach wywołanych przez czynniki stresu środowiskowego podano w tabeli1. Złożoność problemu wynika ze stosowania zarówno metod konwencjonalnych, preferowanych przez lekarzy, jak i metod niekonwencjonalnych leczenia z reguły wybieranych i bardziej docenianych  przez pacjentów. Konsensus najczęściej jest możliwy w zakresie eliminacji czynników szkodliwych z otoczenia, suplementacji diety oraz psychoterapii.  Natomiast największe kontrowersje dotyczą prób włączenia farmakoterapii przez lekarza, ponieważ z reguły pacjent podkreśla przewagę działań niepożądanych zaordynowanych leków nad przewidywanymi, określonymi w charakterze produktu.

Kontrowersyjność części poruszonych w tych artykułach tematów nie budzi wątpliwości z punktu widzenia i przekonania lekarza respektującego podstawy medycyny akademickiej. Należy jednak przestrzegać zasady nienegowania podawanych przez chorego dolegliwości i wykorzystać wszystkie dostępne metody edukacyjne, aby uzyskać konsensus satysfakcjonujący pacjenta, zmniejszający jego dolegliwości, a przede wszystkim spowodować, z reguły dramatycznie niską, poprawę jakości życia tej grupy chorych.

Tabela 1
Konwencjonalne i niekonwencjonalne metody postępowania i terapii w zespołach wywołanych przez reakcje nadwrażliwości na czynniki środowiskowe

Postępowanie
Zespół
Eliminacja czynników
usunięcie sprzętu i materiałów z domu, unikanie kontaktu z chemikaliami, stosowanie środków przeciwgrzybicznych, zmiana miejsca pracy, dieta eliminacyjna, usunięcie wypełnień amalgamatowych,  protez metalowych, sanacja ognisk zakażenia
MCS, CFS, IBS, EHS, SBS
Suplementacji diety
głównie preparaty magnezowe, uzupełniające witaminy, pierwiastki śladowe
MCS, FM, FCS
Farmakoterapia
antyoksydanty, leki przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe,  leki psychotropowe, antydepresyjne, przeciwhistaminowe, kromony, Glikokortykosteroidy, środki znieczulające, antybiotyki (Mycoplasma fermentans), Vit B12, glutation-spray do nosa, nebulizacja
MCS, FM, FCS, IBS, WS
Elektroterapia (elektrowstrząsy) MCS
Psychoterapia
wykorzystanie metafor, redukcja stresu, joga, medytacje, Tai schi, Qi gong, hipnoza
MCS, FM, CFS, WS, EHS, zespół amalgamatowy
Detoksykacja
Detoksykacja
enemy detoksykacyjne
MCS, FM, CFS, WS, zespół amalgamatowy
Terapia holistyczna
homeopatia, akupunktura, fitoterapia, aromaterapia, chelaty, dieta makrobiotyczna
MCS, FM, CFS, WS, zespół amalgamatowy
Terapia ciała
sauna, wysiłek, chiropraktyka, akupresura, masaż, osteopatia
MCS, FM, FCS

Legenda:
MCS- multiple chemical sensitivity (nadwrażliwość na środki chemiczne), CFS- chronic fatigue syndrome (zespól przewlekłego zmęczenia) FM – fibromyalgia (fibromialgia); IBS- irritable bowel syndrome (zespół jelita nadwrażliwego, SBS- sick building syndrome (zespół chorego budynku, ; WS-war stress syndrome (zespół stresu wojennego), EHS - hypersensitivity to electro-magnetic fields (nadwrażliwość na pole elektro-magnetyczne)

 

Zaloguj się aby komentować.